TÜRK HALK MÜZİĞİ ÇALGILARI — ALINTIDIR

TÜRK HALK MÜZİĞİ ÇALGILARI

TÜRK HALK MÜZİĞİ ÇALGILARI ile ilgili görsel sonucu

    Geçmişten bugüne kadar, ta Çin ortalarından Macaristan ovalarına kadar uzanan bir alanda, binlerce yıl hayatını sürdüren Türk toplumunun, müzik ihtiyacını gidermek için kullandığı, çeşitli karakterde birçok çalgısı olması tabiidir.

Anadolu’da bugün ve yakın zamana kadar kullanılmakta olan çalgıları, yapacağımız listenin daima eksik olacağını unutmamak şartıyla, şöyle sıralayabiliriz:

TÜRK HALK MÜZİĞİ ÇALGILARI ile ilgili görsel sonucu

  1. a) Telli Çalgılar:
  2. Telli-tezeneli (tezene veya parmakla çalınan) çalgılar.
  3. Meydan, Divan sazları
  4. Bağlama, bozuk, tambura, çöğür.
  5. Cura, Bulgarı,
  6. Tar, vb.
  7. Telli – yaylı çalgılar:
  8. Kopuz Iklığ,
  9. Kabak, Rebap (Rubbaba), eğit,
  10. Karadeniz kemençesi, İstanbul kemençesi vb.
  11. b) Nefesli Çalgılar:
  12. Zurna
  13. Kaval (dilli, dilsiz),
  14. Düdük (dilli, dilsiz),
  15. Çığırtma (Çırıtma)
  16. Sipsi,
  17. Çifte, tulum-çifte.
  18. Mey, balaban.
  19. c) Vurmalı Çalgılar:
  20. Davul (Nağara), koltuk davulu,
  21. Tef, kudüm (daire),
  22. Darbuka (Deplike, Dümbelek, Dümbek, Küp)
  23. Zilli maşa, Çarpara, parmak zilleri, kaşık vb.

türk halk müziği enstrümanları ile ilgili görsel sonucu

Meydan sazı telli çalgılar ailesinin en büyüğüdür.

meydan sazı ile ilgili görsel sonucu

Yanık bir sesi vardır.

Gayet sade çalınır.

Tok ve mil iniltili bir ses verilir.

Bu saz Anadolu’da artık gözdeliğini yetirmiştir.

Üçerli, dört grup (on iki) teli vardır.

Divan sazı, meydan sazı görünümünde, biraz küçük üçerli üç gurup teli olan, olgun ve dokunaklı ses veren bir sazdır.

divan sazı ile ilgili görsel sonucu

Bugün meydan sazının yerini almıştır.1

Bağlama: Halkımızın en çok sevdiği ve elinde bulundurduğu en yaygın çalgıdır.

bağlama ile ilgili görsel sonucu

Uzun saplı, ikişerden üç gurup tellidir.

Eski bir Türk çalgısı olan, bugün Altay Türkleri arasında kullanılan kopuz adlı sazdan türediği biliniyor.

kolca kopuz ile ilgili görsel sonucu

Kolca Kopuz denilen saz da kopuzun daha uzun saplısı imiş.

1. yüzyıldan itibaren Türkçe’den bozulma adlarıyla batıda da uzun müddet kullanılmış.

Bağlamanın kendine has bir de ses düzeni (akort’u) vardır ki, buna bağlama düzeni denilir.

Alt teli sesini la kabul, orta tel dört ses pes mi, üst tel beş ses re, seslerine akort edilir.2

Bozuk: Yine bu aileden 80 – 90 cm. boyunda üçerden üç gurup telli bir sazdır.

Bozuk: Yine bu aileden 80 - 90 cm. boyunda üçerden üç gurup telli bir sazdır. ile ilgili görsel sonucu

Açık ve berrak bir sesi vardır.

Tambura: Boyca Bozuk kadar olup ikişerden üç gurup teli vardır.

tambura ile ilgili görsel sonucu

Akordu da bozuk sazının akordu gibidir.

Yalnız perde bağı bozuğunkinden fazladır (20-22).

Tambur gibi çalınmakla beraber, tezene tutan parmaklardan gayrı parmaklarla bütün tellere vurulup ritim tutularak çalındığı görülür.

Çöğür: Belli bir sazın adı değil.

çöğür ile ilgili görsel sonucu

Yurdun çeşitli yerlerinde, çeşitli sazlara çöğür denildiği görülmektedir.

 Güneyde (Adana, Mersin, Gaziantep, Urfa, Diyarbakır) bozuk’a, on iki telli aşık sazlarına çöğür deniliyor.3

Cura: Bu ailenin 50-70 cm. boyunda olanıdır.

cura ile ilgili görsel sonucu

Üzerinde 7-16 perde bulunur.

Bağlama veya bozuk düzenlerine akort edilebilir.

Burdur yöresinde bağlama düzeniyle akort edilmiş curaların tezene yerine parmakla çaldığını görürüz.

Bulgarı: Güney ve güneybatı Anadolu ile Kayseri yöresinde görülen curaya yakın bir saz.

bulgarı enstrüman ile ilgili görsel sonucu

<<Eski Volga boylarında yerleşip Müslümanlığı da kabul etmiş olan Bulgar isimli Türk boyundan bazı oymaklar, Kars yoluyla Anadolu’ya inerek Toros’lara komşu bazı yaylalarda konup göçer olmuşlardır.

Bulgarı sazının onlardan kalmış olduğu şüphesizdir.>>4

Doğu Anadolu ve Azerbaycan’da çalınan bir başka halk sazı da Tar’dır.

Göğsü diğer telli sazlarda olduğu gibi ahşap olmayıp deriyle kaplıdır.

İkişerden üç gurup teli vardır.

Bunlardan başka çalınan ezginin kalın ve güçlü perdelerine akortlanan dem telleri vardır.

Tezene ile tambur tarzına yakın bir tarzda çalınır.

İlk çağ medeniyetleri yaylı saz kullanmamışlardır.

Yaylı saz Asya’dan Selçuklular vasıtasıyla Anadolu’ya, oradan da Avrupa’ya geçmiştir.

yaylı kopuz ile ilgili görsel sonucu

Yaylı sazlarımızın en eskisi Kopuz’dur (yaylı kopuz).

Iklığ adı verilen bir yaylı sazın geçen yüzyıla kadar doğu Türkleri tarafından kullanıldığı söylenmekte.

ıklığ ile ilgili görsel sonucu

Sazın, yarım Hindistan cevizinin kesik yüzüne gerilmiş bir deri ve üst tarafına takılmış bir kol ile alt tarafına takılmış bir ayaktan ibaret olduğu bildiriliyor.5

Yaylı kopuzun özel bir ismi olabileceği söylenmektedir.

Kabak Kemane: Gövdesi kabak veya Hindistan cevizi, göğsü deri, iki veya üç telli olan bir halk çalgısıdır.

kabak kemane ile ilgili görsel sonucu

Güneydoğu konar-göçerleri aynı saza Rubbaba (Rebap) diyorlar.

Toroslar’da güney Türkmenleri arasında yaygın olan diğer bir yaylı çalgı da eğit’tir.

Kemençe: Orta ve doğu Karadeniz sahilinde yaygın olan yaylı halk çalgısıdır.

Üç veya dört telli olur.

karadeniz kemençesi ile ilgili görsel sonucu

İstanbul kemençesi armudi şekliyle Karadeniz kemençesinden ayrılır.

istanbul kemençesi ile ilgili görsel sonucu

Bu sazda tellerin yan taraflarına tırnak yüzeyi ile basılır.

Nefesli sazlarımızdan en yaygını Zurnadır.

zurna ile ilgili görsel sonucu

Kaba, orta ve cura olmak üzere üç boy zurna vardır.

Kaval, tek veya birbirine geçen üç parçadan meydana gelen 60-70 cm. uzunluğunda bir nefesli halk çalgısıdır.

kaval ile ilgili görsel sonucu

Dilli veya dilsiz olabilir.

Düdük ise 25-30 cm. boyunda dilli veya dilsiz olabilen bir çalgıdır.

duduk ile ilgili görsel sonucu

Çığırtma, (çırıtma), Elazığ yöresinin yakın zamana kadar yaygın bir sazı idi.

Çığırtma, (çırıtma) ile ilgili görsel sonucu

Kartalın kanat kemiğinden yapılan bu sazın boyu 25 ile 26 cm. kadardır.

Ege ve Güneybatı Anadolu’nun yaygın bir halk çalgısı da sipsi’dir.

Sipsi, 17-18 cm. boyunda kesilmiş bir su kamışı ile ağzına takılan cuk cuktan ibarettir.

sipsi ile ilgili görsel sonucu

Çifte, çığırtma gibi kartalın kanat kemiğinden veya sipsi gibi su kamışından iki borunun birbirine bağlanması ve ağız kısmına bir cuk cuk’un (Sipsi’nin) takılmasıyla meydana getirilmiş bir çalgıdır.

Ayrıca çifte de olduğu gibi içinde iki ayrı kanal olan ahşap’tan yapılanı da vardır.

Burada bir dizi delikleri bulunan kısımla asil ezgi çalınırken diğer tarafla da ezgiye dem tutulur.

Tulum-zurna, doğu Karadeniz’in dağlık bölgelerinde çalınan bir çalgıdır.

tulum zurna ile ilgili görsel sonucu

Delinmeden ve bozulmadan çıkarılmış bir koç tulumunun boyun kısmı tıkanır, kollardan birine bir ağızlık diğerine de bir çifte (nefesli halk sazı) takılır.

Buradaki çiftenin tuluma göre özel bir yapısı vardır.

Mey, Doğu Anadolu illerimizin (Artvin, Erzurum, Kars, Ağrı, Bayburt v.b.) karakteristik sazıdır.

mey ile ilgili görsel sonucu

Dilsiz düdüğe benzer.

Bir gövde ve ağız tarafına takılan ses çıkarıcı yassı kamış ağızlıktan ibarettir.

Sesi mat ve hafiftir.

Bu özelliği ile küçük ve kapalı yerlerde zurnanın yerini alır.

Hazar doğusu Türkmenleri, Azerbaycan ve Türkistan Müslümanları arasında yaygın olan bir başka saz da  Balaban, Mey’den daha uzun olup ona göre daha kaba seslidir.

Ä°lgili resim

Vurmalı sazlarımızın başında gür sesiyle Davul gelir.

davul ile ilgili görsel sonucu

Kaynağı Orta Asya olup Selçuk Türkleriyle Anadolu’ya gelmiş, Osmanlılardan da Avrupa’ya geçmiştir.

Davulun ölçüleri çeşitli yörelere göre değişiktir.

25- 30 cm.’den 75-80 cin, kadar değişir.

Büyük davulların tokmak ve çomak (Metçik) denilen araçlarla çalınmasına karşılık, Kars yöresinde görülen küçük davullar koltuk altına alınarak parmaklarla çalınır.

koltuk altı davulu ile ilgili görsel sonucu

5-10 cm. eninde 30-40 cm. çapında bir kasnağın tek tarafına gerilmiş deri ve kasnak üzerinde takılmış çifter zilden oluşan bir başka vurmalı çalgımız da Tef’tir.

tef ile ilgili görsel sonucu

Tef’in daha geniş ve zilsizine Anadolu’da kudüm denir ki, bu da dini müziğimizde yeri olan Daireden başka bir çalgı değildir.

kudüm ile ilgili görsel sonucu

Anadolu’nun çeşitli yörelerinde darbuka, deplike, dümbelek, dümbek, küp diye adlandırılan bildiğimiz çalgı, madeni veya toprak olabilir.

darbuka ile ilgili görsel sonucu

Zilli maşa, iki, üç kollu bir maşa ve uçlarına takılı zillerden ibarettir.

zilli maşa ile ilgili görsel sonucu

Bir elle tutulup, diğer elin başparmağı ile diğer parmakları arasına vurularak çalınır.

Çarpara, şimşirden kesilmiş kaşık büyüklüğündeki dört tahta parçasından ibarettir.

Çalpara enstrümanı ile ilgili görsel sonucu

Bunlar birbirine iple veya menteşeyle bağlıdır.

Zilli maşa gibi çalınır.

(1) Mahmut Ragıp Gazimihal, Musiki Sözlüğü, İstanbul 1961, kolca kopuz mad. s. 131.

(2) Sadi Yaver Ataman, Anadolu Halk Sazları, İstanbul 1930, s. 13.

(3) Mahmut Ragıp Gazimihal Şarkı Anadolu Türküleri ve Oyunları, İstanbul 1929, s. 77.

(4) M. Ragıp Gazimihal, Musiki Sözlüğü, s. 43,

(5) Mahmut Ragıp Gazimihal Musiki Sözlüğü, İst. 1961, s. 144.

halk müziği çalgıları ile ilgili görsel sonucu

Folklor ve Türkülerimiz

Mehmet Özbek

Ötüken Yayınları  Ankara-1975

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s