KATİP ÇELEBİ —– ALINTIDIR

KATİP ÇELEBİ

 

Katip Çelebi ya da Hacı Halife[1] (Şubat 1609, İstanbul – 6 Ekim 1657, İstanbul), tarih, coğrafya, bibliyografya ve biyografya ile ilgili çalışmalar yapmış Türk-Osmanlı bilim adamı ve aydını.

Dünya bilim edebiyatında en ünlü ve bilinen eseri; İslam dünyasının en değerli eserlerini içeren 15.000 kitabı ve 10.000 müellifi (yazar) alfabetik dizin sistemine göre tanıtan Keşfezzunun an esami el-kutub velfünun ve daha sonra İbrahim Müteferrika tarafından basılan meşhur coğrafya ansiklopedisi Cihannüma ile tanınır.

Hayatı

1609’da İstanbul’da doğdu.

Babasının adı Abdullah’tı.

Babası, Osmanlı devlet ve siyaset adamlarının yetiştirildiği Enderun kurumunda eğitim görerek yetişmiş bir askerdir.

Katip Çelebi’nin asıl adı Mustafa bin Abdullah’tır.

Ordu katipliğinde bulunduğu için ulema ve halk arasında Katip Çelebi lakabı ile tanındı.

Diğer lakabı ise Hacı Halife’dir.

Hacca gittiği ve uzman memur (halife) olduğundan ötürü bu lakap ile de anılmıştır.[2]

Eğitimi

Altı yaşına geldiğinde[3], ilk eğitimini almak için babası tarafından görevlendirilen İmam İsa Halife El-Kırımi’den Kur’an okumayı, tecvit kurallarından Mukaddime-i Cezeriyye’yi ve namazın şartlarını öğrendi.[4]

Devrin adeti üzerine, öğrendiklerini Mesih Paşa Darülkurrası’nda ezbere dinletti.

Zekeriyya Ali İbrahim Efendi ile Nefeszade’den ders gördü, Kur’an’ı yarısına kadar ezberleyerek, aynı Darülkurra’da okudu.

İlyas Hoca’dan tasrif (anlatılan bir kavramı farklı yollardan yeniden anlatmak) ve Avamil (Arapça kelime sonlarının okunmasını öğreten bir bilim dalı ve aynı adla anılan kitap) öğrendi.

Böğrü Ahmet Çelebi adlı hattattan yazı dersleri aldı.[5]

Ondört yaşına geldiğinde, babasının aylığından 14 dirhem harçlık bağlanılarak, babasının yanında Anadolu Muhasebesi Kalemi’nde şakirt (stajyer) olarak devlet görevine başladı (1622-23 yılları).

Bu ofisteki halifelerin (uzman memur) birinden hesap-muhasebe sistemini, Erkam adı verilen yazışma kurallarını ve dönemin devlet belgelerinde kullanılan Siyakat yazısını öğrendi.

Memurluk Yılları

1624 yılında Abaza Mehmet Paşa İsyanı’nı bastırmak amacıyla hazırlanan ordunun defterlerini tutan birimde (Silahtar Alayı) yer alarak, babası ile birlikte Tercan seferine katıldı.

Kayseri yakınlarında Abaza Mehmet Paşa birlikleri ile yapılan savaşa (7 Eylül 1624) tanıklık etti.

Eseri Fezleke’de bu seferin ayrıntılarını ve anılarını bildirmektedir.[6]

Ordu ile birlikte Musul’a geldiklerinde (Ağustos – Eylül 1626) babası vefat etti ve Camii Kebir Mezarlığı’na defnedildi.

Babasının vefatından bir ay sonra, aynı sefer kuvvetinde görev yaptıkları amcası da, Nusaybin-Cerahlu bölgesinde öldü.

Katip Çelebi bunun üzerine orduda görev yapan başka bir akrabası ile birlikte Diyarbakır’a geldi.

Diyarbakır’da kaldığı sırada, babasının arkadaşlarından Mehmet Halife adlı bir yüksek bürokrat tarafından Süvari Mukabelesi’ne tayin edilerek İstanbul’a döndü (1627-1628).

Burada Kadızade’nin derslerini takip etmeye başladı.

Aynı yıl içinde Erzurum kuşatmasına katıldı.

Erzurum’dan Tokat’a dönüş yolunda, kış mevsiminin bastırması sebebiyle orduyla birlikte büyük zorluklar yaşadı.

1630’da Hüsrev Paşa’nın maiyetinde bulunarak, Hamedan ve Bağdat seferine katıldı.

Katip Çelebi bu seferle ilgili olarak, Cihannüma’da ve Fezleke’de uğradığı şehir ve bölgelerle birlikte, ordu tarafından ele geçirilen şehir, kale ve menzillerin bilgilerini vermektedir.

Bağdat Kuşatmasında ordunun defterini tuttu.

Seferden sonra tekrar İstanbul’a dönerek Kadızade’nin derslerine katıldı.

Bu zaman aralığında, Kadızade’den Tefsir, İhya-i Ulûm, Şerh-i Mevakıf, Durer ve Tarikat(Tarikatı Muhammediyye) okudu.

1633-1635 Halep Seferi’nde hacca gitme fırsatı buldu.

Çatışma ve sefer olmadığı zamanlarda, Halep’te kitapçıları ve kütüphaneleri gezerek, ileride yazacağı büyük eseri Keşfezzunun an esami elkutub vel-fünun için, biyografik ve bibliyografik temeli teşkil edecek notları hazırlamaya başladı.

Halep Seferi yıllarında, sahaflarda kitap toplayıp, elde ettiği hazineyi okuyarak kendini geliştirdi.

Dönüşte bir kış Diyarbakır’da kalıp oradaki bilgin ve aydınlarla görüştü.

1635 senesinde IV. Murat ile Revan Seferine katıldı.

On yıl kadar çeşitli savaşlarda bulunduktan sonra İstanbul’a döndü ve çeşitli alanlardaki bilimlerle uğraşır oldu.

Arec Mustafa Efendi, Ayasofya dersiamı (öğretim görevlisi) Abdullah Efendi ile Süleymaniye dersiamı (öğretim görevlisi) Mehmet Efendiden ders aldı ve Arec Mustafa Efendiyi kendisine üstat edindi.

Bir taraftan kendisi öğrenirken, diğer yandan birçok öğrenciye ders verdi.

1645’te Girit Seferi’ne katılması sayesinde haritaların nasıl yapıldığını inceleme fırsatını buldu ve bu konuyla ilgili eserlerde çizilen haritaları gördü.

 Bu arada görevinden ayrılarak, üç yıl devlette çalışmadı.

Bu üç yıl içinde kimi öğrencilerine çeşitli konularda dersler verdi.

Yine bu zaman içinde sık sık hastalandığı için, tedavi çareleri bulmak amacıyla, çeşitli tıp kitaplarını okudu.

Pek çok eserini bu yıllarda yazmıştır.

Ölümü

Katip Çelebi 1657 yılında vefat etti.

Mezarı, Vefa’dan Unkapanı’ndaki Unkapanı Köprüsü’ne inen büyük caddenin sağ kenarındadır.

Katip Çelebi çalışkan, iyi huylu, vakarlı, az konuşan, çok yazan biri olarak bilinir.

Arapça, Farsça yanında Latinceyi de bilirdi.

 Osmanlı Devleti’nde Batı bilimleriyle fazla ilgilenen ve Doğu bilimleriyle karşılaştırıp sentezini yapan ilk Türk bilim adamlarından biridir.

Eserleri

Coğrafya

Levamiun nur fi zulmeti Atlas Minur

Müntehabı Bahriye (Kitabı Bahriye)

Cihannüma

Tarih

Fezleket akval el-ahyar fi ilmi el tarih ve el ahbar Arapça Fezleke: Bir mukaddime, üç usul ve bir son sözden oluşan tarih eseri. 1.300 adet elimizde olmayan yazma kaynak kullanılarak yazılmış olan varlıkların başlangıcı, peygamberlerin ve hükümdarların tarihi olarak özetlenebilecek bir tarih kitabıdır.

Türkçe Fezleke

Tuhfet el kibar fi Esfari el-Bihar

Takvimüt Tevarih: 1648 tarihine kadar yaşanmış olayların kronolojik açıklamasını içerir.

Arapça ve Farsça basılmış; İtalyanca, Latince ve Fransızcaya çevrilmiştir.

Tarihi Frengi tercümesi

Revnakus-saltana (Tarihi Kostantiniyye ve Kayasire) tercümesi

Düsturul amelli ıslahill halel

İrşadul hayafa ila tarihulcYunân ver-Rûm

Biyografya

Keşfulzunun an asami elkutub ve elfunun : Arapça yazılmış, 15.000’e yakın kitap ve 10.000’e yakın yazarı tanıtan büyük bir biyografya ansiklopedisi mahiyetindedir.

Mısır’da, Almanya’da, İstanbul’da basıldı.

Latince ve Fransızca’ya çevrilmiştir.[7]

Süllem el vusul ila tabakat el fuhul

Cami el Mütun min Cüllel Fünun

Din

Mizanül Hakk fi ihtiyaril ehak

İlham el Mukaddes Min Feyzel Akdes

Sosyal, kültürel ve halk bilimi

Tuhfetel ahyar fi el hikem ve el eşar

Düreri müntesira vel gureri münteşira,

Recmür racim bis sin ve el Cim

Beyzavi Tefsirinin şerhi

Muhammediyye şerhi

Kanunnâme

Tütün Risalesi

Kaynakça

Britannica Ansiklopedisi, Katip Çelebi maddesi

 “Orhan Şaik Gökyay; Katip Çelebi, Hayatı-Şahsiyeti-Eserleri”, Katip Çelebi – Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler”, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1991

a.g.e.

a.g.e., sayfa 4.

a.g.e., sayfa 4.

a.g.e., sayfa 5.

Katip Çelebi, Keșfezzunun (Osmanlıca. doc formatlı)

Dış bağlantılar

Katip Çelebi’nin Hayatı ve Eserleri

Bekir Karliga, “The Horizon of Katip Celebi’s Thought” , Kaynak: The MuslimHeritage.com

[1] (İngilizce)

Reklamlar

Bir Yanıt Bırakın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s