ATALIK GAZİ YAKUP HAN —– ALINTIDIR

ATALIK GAZİ YAKUP HAN

 

Yakup Beg

 Bu madde 19. yüzyılda yaşamış Kaşgar emiri olarak görev yapan Hokandlı Tacik serüvenci Yakup Beg hakkındadır.

Yakup Beg

Yakup Beg, Türkçe: Muhammet Yakup Beg[1]) (1820 – ö. 16 Mayıs 1877), Kokand Hanlığı’nın Özbek kökenli askeri.

 Yaşam öyküsü

Yakup Beg Kokand Hanlığı zamanında Pişkent kentinde doğdu.

Hokand askeri kuvvetleri girmeye başaran Yakup Beg 1845 yılında Hokand Hanı Hüdayar Han’ın dış ilişkiler memuru oldu.

Çin vasalı hizmetlerinin içindeki askeri komutandı, Kokand Hanlığı ve 1851 yılında Ak-Mechet (Aq Masjid, Aq Mechet, ‘ak mescit’, sonra Fort-Perowski veya Perowsk (1925 yılından beri Kızıl-Ordu) Hisar komutanı oldu.[2]

 

1853 yılında Rusya’nın 26 gün süren kuşatmasına karşı koydu.

Kaşgar hükümdarı Sadık Beğ Cihangir hocanın Kokand’da yaşayan oğlu Buzuruk Han’ı Kaşgar hükümdarı olarak görmek istiyordu.

 Kokand Hanı Hudayar Han 1864 yılında Buzuruk ve Yakup Han’ı 1.000 kişilik bir ordu ile Kaşgara gönderdi.

Kısa bir savaştan sonra Buzuruk, Han ilan edildi.

 

1864 yılı içinde, Çimkent ve Taşkent Hisarlarının Ruslara karşı savunmasına katılır. Doğu Türkistan’da Çing Hanedanına karşı isyan eden Huiler ve Kırgızlar Kokand Hanlığından yardım istemiştir.

Yakup Beg derin Kokand siyasetinin içine çekilir ve Kokand Hanı ondan kurtulması için 1865 yılında başında [3] Ahmet Kazani (Makhdum-i A’zam al-Kasani al-Dahbidi)[4] taraftarı Hocalarından biri olan Buzrug Han ile birleşmesi emrini verir.

 

Bunun için Alim Kuli, Cahangir Hoca’nın oğlu ve Vali Han’ın kardeşi Buzrug Hoca[5] ve General Yakup Beg’i birlikleriyle birlikte Doğu Türkistan’a göndermiştir.

Yakup Beg Tarım Havzası’na girerek Kaşgar ve Yengisar’da Çing garnizonları yenmiştir.

 

Mayıs 1865’de Rus Çarlığı Kokand Hanlığına saldırdığında Alim Kuli Taşkent’te ölmüş ve 7.000 kişilik birlikleri Doğu Türkistan’a sığınmıştır.

Yakup Beg bu birliklerini de emir altına alarak Eylül 1865’te Yarkand ve Hotan’ı da işgal etmeye başarmış ve Tarım havzasının batı kısmını elde etmiştir.

Yakup Beg’e karşı çıkan Buzrug Hoca’yı dışladıktan sonra Reşiddin Hoca’yı yenmiş ve Aksu’yu işgal etmiştir.

 

1867’de Buzuruk Han’ın iktidarına son vererek Yakup Beg “Badavlet Han”[6] adını kullanmaya başlamış ve Kuça ve Korla’yı işgal etmiştir.

Şeriat ile yönetmeye başlamış ve Buhara Hanlığından “Atalık Gazi” unvanını almıştır.

1870’de Tarım havzasının doğu kısmında Turfan ve Tanrı Dağlarını aşarak Urumçi’yi, 1871’de Manas, Piçan ve İli bölgesini de işgal ederek bütün Doğu Türkistan’dan Çin ordusunu süpürmüştür.

 Yakup Han ülkede istikrarı sağladıktan sonra tarihi ve kültürel bağları olan ve İslam dünyasının hamisi konumunda bulunan Osmanlı Devleti nezdine elçi göndermiş Sultan Abdülaziz Han’dan yardım ve himaye talebinde bulunmuş; devletinin Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçası olarak kabul edilmesini dilemiş ve kendisine biat ettiğini bildirmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu Yakup Han’ın bu talebini kabul etmiş ve Padişah’ın direktifi üzerine Albay Kazım Bey komutasında 5 muvazzaf ve 3 emekli Subaydan oluşan bir asker eğitim grubunu 1200 piyade tüfeği 6 sahra topu ve cephane yapımında kullanılan barut ve malzemeleri ile Hindistan üzerinden Doğu Türkistan’a göndermiştir.

Heyet Kaşgar’da büyük coşku ve sevinç ile karşılanmış, hutbeler padişah adına okunmuş ve paralar da Sultan Abdülaziz Han adına bastırılmıştır.

Doğu Türkistan semalarında Osmanlı sancağı dalgalandırılmıştır.

 

Britanya, Rusya Çarlığı ile Orta Asya’nın hakimiyeti için “Büyük Oyun (The Great Game)” oynamak olduğu için Yakup Beg’i kullanmak amacıyla 1868’de özel elçisini yollayarak kendisini tanımış ve Yakup Beg Britanya himayesindeki Hindistan’dan silah yardımını almıştır.

1874’de Britanya ile antlaşma imzalanmış ve Britanya Kaşgar konsolosluğunu açmıştır.

Bu antlaşmada Yakup Beg Kaşgar ve Yarkand’ın Emiri olarak adı geçmiş ve Britanya bu ülkeye Kaşgar Emirliği olarak hitap etmiştir.

Bu sırada Rusya Çarlığı da Kaşgar’da bir konsolosluk açmıştır.

Yakup Beg Buhara Hanlığı ve Osmanlı Devleti ile de diplomatik ilişkilerini kurmuştur. Osmanlı Devleti Yakup Beg’in kendi üstünlüğünü kabul etmesinin karşılığı olarak resmen Emirliğe atamıştır.[7]

 

İslami değerlere önem vermekle halkın desteklerini sağlamaya çalışmış ve camilere ve türbeler (ziyaretgâhlar)ı himaye altına almıştır.

Fakat savaş nedeniyle gelirlerine ihtiyacı duyduğu için ağır vergi yüklemiştir.

O yüzden Türkî halklar onu “Andican’ın çetesi” olarak adlandırmışlardır.

Yönetim boyunca 200.000 Dungan ile 50.000 Türkî halkların öldürüldüğü söylenmektedir.

1875’de Çing Hanedanı Olağanüstü Veziri (bir konuda İmparatorundan tam yetkiyi alan vezir) Tso Tsung-t’ang[8] komutasındaki 40.000 kişilik orduyu yollamış ve Kaşgar Emirliği’ni yıkmıştır.

 

1877 yılı ilkbaharında Turfan ve Toksun’a yapılan Çin saldırısı üzerine zayıflamış gücü ile Yakup Beg Korla’ya geri çekilir ve orada 16 Mayıs 1877 (29 Mayıs?) yılında kendi adamları tarafından öldürülür (Brockhaus, 1894), bir başka kaynaklarda Yakup Beg’in umudunu keserek intihar ettiği söylenmiştir. (Encyclopaedia Britannica).

Yakup Beg’in başarısız olmasına en büyük neden Dunganlardır.

Onlar Yakub Beg’in Hükümdarlığından pek memnun değildiler, bu sırada taktik nedenle Çinlilerin onlara iyi bir insan muamelesi yapmasından kaynaklanır.

 

Yakup Beg’in oğulları aralarında anlaşamazlar, ancak savaşı sürdürürler.

16 Aralık 1877’de Kaşgar, daha sonra 1878 yılı Ocak ayında Hotan (Khotan), 16 Mayıs 1878’de Doğu Türkistan’ın tamamı Çin’lilerin eline geçer böylece Yakup Beg’in hakimiyeti biter.

Yakup Beg’in hakimiyeti bittikten sonra, Rusya 1881 yılında yapılan St. Petersburg sözleşmesi ile Gulca bölgesini tazminat karşılığında Çin’e geri verdi.

 

Notlar

 

 Muhammet Yakup Beg Kuşbegi

 Soucek, Svat, A History of Inner Asia, (Cambridge University Press:2000), sayfa 265

 Fischer Weltgeschichte Bd. 16: Zentralasien, sayfa 307.

 [1]

 Buzrug Han bir Nakşibendi tarikatı Sufi Şeyhidir.

 Badaulet: Yazgı sevgilisi anlamındadır.

Svat Soucek, A History of Inner Asia, sayfa 265 ve Cambridge History of China, Vol. 11, sayfa 225.

 Tso Tsung-t’ang bu savaş için hiçbir çabadan kaçmamıştır. Geniş kapsamlı sermaye pazarındaki bonoları satın alır. Tahıl yetiştirir ve satın alır, Sincan’da büyük bir Lojistik, 5.000 Araba, 29.000 Deve ve 5.500 Eşek veya Katırdan oluşan hazırlık yapar, kendi birliklerini toplarla (özellikle Alman Krupp firmasından) ve 150.000 Avrupa malı tüfeklerle donatır. Sonunda, Ruslar dahi ona ucuza tahıl satmayı önerir.

Kaynakça

Kaşgar Belediyesi (İngilizce)

Hodong Kim, Holy War in China: The Muslim Rebellion and State in Chinese Central Asia, 1864-1877., Stanford, California, Stanford University Press, 2004. ISBN 0-8047-4884-5. (İngilizce)

Boulger, Demetrius Charles, The life of Yakoob Beg; Athalik Ghazi, and Badaulet; Ameer of Kashgar, London, Wm.H. Allen & Co., 1878,Open Library (İngilizce)

B.Babajanov. Biographies of Makhdum-i A’zam al-Kasani al-Dahbidi, Shaykh of the Sixteenth-Century Naqshbandiya [2] (İngilizce)

 

YAKUPHAN BEDEVLET

DOĞU TÜRKİSTAN İSLAM DEVLETİ –

(1820 – 1877)

 

Yakup Han 1820 yılında Taşkent yakınlarındaki Pişkent’te doğdu.

Hokand askeri kuvvetleri girmeye başaran Yakup Bey kısa zamanda kabiliyetini göstererek 1845 yılında Hokand Hanı Hüdayar Han’ın dış ilişkiler memuru oldu.

Kendisine Ak Mescit (Kızıl Orda)’nın komutası verildi.

1853 yılında Rusya’nın 26 gün süren kuşatmasına inatla karşı koyduğu bilinmektedir.

Kaşgar hükümdarı Sadık Beğ Cihangir hocanın Kokand’da yaşayan oğlu Buzuruk hanı Kaşgar hükümdarı olarak görmek istiyordu.

 Kokand Hanı Hudayar Han 1864 yılında Buzuruk ve Yakup Hanı 1000 kişilik bir ordu ile Kaşgara gönderdi.

Kısa bir savaştan sonra Buzuruk, Han ilan edildi.

Yakup Han 1867 de Kuçayı, 1869 da Korlayı 1871 de Turfanı ele geçirdi.

Yakup Beğ 1867 de Buzuruk Han’ın iktidarına son vererek kendisine ‘Atalık Gazi’ ‘Bedevlet’ (Mesut Hükümdar) unvanı verildi.

Yakup Beğ çok kuvvetli siyasi ve diplomatik şahsiyeti ile ün kazandı.

Buhara, Osmanlı, İngiltere ve Rusya ile diplomatik ilişkiler kurdu, askeri eğitimlerini Osmanlı İmparatorluğundan silahlarını İngiltere’den ve ticari mallarını Rusya’dan getirtti.

Yakup Han ülkede istikrarı sağladıktan sonra tarihi ve kültürel bağları olan ve İslam dünyasının hamisi konumunda bulunan Osmanlı İmparatorluğu nezdine elçi göndermiş Sultan Abdülaziz Han’dan yardım ve himaye talebinde bulunmuş; devletinin Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçası olarak kabul edilmesini dilemiş ve kendisine biat ettiğini bildirmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu Yakup Han’ın bu talebini kabul etmiş ve Padişah’ın direktifi üzerine Albay Kazım Bey komutasında 5 muvazzaf ve 3 emekli Subaydan oluşan bir asker eğitim grubunu 1200 piyade tüfeği 6 sahra topu ve cephane yapımında kullanılan barut ve malzemeleri ile Hindistan üzerinden Doğu Türkistan’a göndermiştir.

Heyet Kaşgar’da büyük coşku ve sevinç ile karşılanmış, hutbeler padişah adına okunmuş ve paralar da Sultan Abdülaziz Han adına bastırılmıştır.

Doğu Türkistan semalarında Osmanlı sancağı dalgalandırılmıştır.

1876-1877 yıllarında Çinliler Yakup Bey’e karşı büyük bir hücuma geçtiler Yakup Beğ savunmaya geçmek zorunda kaldı.

 Aksu etrafındaki Davançı dağları civarında şiddetli çarpışmalar oldu.

 Yakup Beğ savaşta sayıca üstün olan düşman karşısında savaşı kaybetti geri çekildi.

Çinliler 16 Mayıs 1877 de Turfanı ele geçirdi aynı yılın 29 Mayıs günü Yakup Beğ vefat etti. Ölümünden sonra Çin istilası tüm Türkistan’da devam etti.

Oğullarının taht kavgası ve hükümdarların kendilerini han ilan etmeleri ve eyaletlerin bağımsızlık ilan etmeleri, DOĞU TÜRKİSTAN İSLAM DEVLETİNİN çöküşüne zemin hazırladı.

Çinliler 16 Aralık 1877 Kaşgar’ı 16 Mayıs 1878 de Doğu Türkistan’ın tamamını işgal ettiler.

Yakup Bey’in büyük güçlüklerle kan pahasına antlaşmalarla ve büyük bir beceriyle kurmuş ve korumuş olduğu kendisine birleşik bağımsız bir devlet düzeni verdiği Doğu Türkistan bağımsızlığı sona erdi.

Reklamlar

Bir Yanıt Bırakın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s