EBRU SANATI —– ALINTIDIR

EBRU SANATI 

EBRU ÇALIŞMASI NASIL YAPILIR?

 

Sanat, birçok alana yayılmış ve alt dalları olan bir bütündür.

Ebru sanatı ise kağıt sanatlarının sadece biri.

Osmanlı dönemine dayanan ve o dönemin kuralı olan usta-çırak ilişkisi mevcuttur ebru sanatında.

Sanatçının iradesi dışında birçok olaydan ve durumdan etkilenebilir.

Renklerin suyla dansı, renklerin uyumu ya da renklerin ahengi şeklinde adlandırılır çoğu zaman ebru.

Farsça’da bulut, bulut gibi anlamına gelen ebri’den almıştır adını bu sanat.

 

  

Görsel olarak harikalar yaratabileceğiniz, her insanda farklı duygular uyandıran ve ülkemizde de birçok sanatçı tarafından icra yapılmaktadır Ebru sanatı.

Devrin son sanatçılarından Mustafa Düzgünman gerek eserleri gerekse ardında bıraktığı ve yetiştirdiği çırakları ile dikkat çekmeyi başarmıştır.

Ebru sanatının nasıl yapıldığını ve bunun için hangi malzemelere ihtiyaç duyduğumuzu anlatmak istiyorum.

 

Malzemeler:

1) Kağıt: Genellikle 1. hamur kağıt kullanılır, emici özelliği olmalı ve mat olmalıdır.

2) Kitre: Yapışma özelliği çok az olan bir yapıştırıcı/zamk.

İlk olarak su ile birlikte karıştırılır ve uygun bir kıvama getirilir.

3) Tekne: İçerisine Kitre konulan kap

4)Fırça

5) Boyalar: Oksit kırmızı, oksit sarı, oksit siyah, lahur çiviti renkler Ebru sanatında ön planda olan ve daha çok tercih edilen renklerdir yine de bu sizin seçiminize bağlıdır.

6) Öd: Renklerin kitre üzerine yapışmasını ve dağılmadan orada kalmasına yardımcı olur.

7) Biz: Ebruya şekil vermek amacı ile kullanılır.

ebru sanatında kullanılan biz ile ilgili görsel sonucu

8) Tarak.

Ebru Nasıl Yapılır?

Tekne kitreli su ile doldurulur ilk olarak, uygun kıvam yakalanır.

Hazırladığımız sıvı ince bir tülbent ile süzülür ve bu şekilde temizlenmesi sağlanır.

Değişik renklerdeki toprak boyalarımız ezilerek uygun hale getirilir.

Bu işlemden sonra meydana gelen çamur benzeri boyamıza sığır ödü katılarak 15 gün dinlendirme işlemi yapılır.

Bekleme işleminden sonra mamul sulandırma işlemiyle kullanıma hazırdır.

 

Ebru tek seferde yapılabilir.

Bu yüzden dikkat çok önemlidir.

Hazırladığımız boya, fırça yardımıyla suyun üzerine damlatılır, şekiller oluşmaya başlayacaktır, sonrasında kağıt teknenin üzerine örtülür ve bundan sonra oluşacak şeklimizi beklemek kalır.

 

Ebru, kitreyle yoğunlaştırılmış su üstünde, özel hazırlanmış boyalarla oluşturulan desenlerin kâğıt üzerine geçirilmesi yoluyla yapılan bir süsleme sanatıdır.

Tarih

Ebru sanatının ne zaman ve hangi ülkede ortaya çıktığı bilinmemekle beraber bu sanatın doğu ülkelerine özgü bir süsleme sanatı olduğu düşünülmektedir.

Bazı İran kaynaklarında Hindistan’da ortaya çıktığı yazılıdır.

Bazı kaynaklara göre de Türkistan’daki Buhara kentinde doğmuş ve İran yoluyla Osmanlılar’a geçmiştir.

Batıda ebru “Türk Kağıdı” ya da “mermer kağıt” olarak adlandırılmaktadır.

 

Ebru, geven otunun özsuyundan elde edilen kitre veya deniz kadayıfı bitkisi (kerajin) ile kıvamı arttırılmış suyun üzerine, içine SIĞIR ÖDÜ katılarak suyun dibine çökmeyecek hale getirilen boyaların serpilmesi ve su yüzeyinde meydana gelen şekillerin olduğu gibi ya da biz adı verilen metal uçlu bir aletle müdahale edilerek bir kağıda geçirilmesi yoluyla yapılır.

 

Ebru sanatının köklerinin 9. ve 10. yüzyıla kadar uzandığı varsayılmaktadır.

Bilinen o ki, bu sanat, kağıdın tarih sahnesine girmesiyle gelişmiştir.

10.yüzyılda Çinli bürokrat Su Yijian (MS 957-995) Fırça, mürekkep, mürekkep taşı ve desenli kağıdı “Wen Fang Si Pu (Çalışmanın dört hazinesi)” olarak kaydetmiştir.

Çin’de liu-şa-cien (流沙箋), XII. asırdan itibaren Japonya’da suminagaşi (墨流し) ve beninagaşi (紅流し) isimleriyle yapılan bir takım çalışmaların mevcudiyeti, daha sonraki asırlarda Çağatay Türkçesi’yle ebre (ابره) adını alarak Türkistan’da ortaya çıkan bu sanatın tarihi gelişimi hakkında, müphem de olsa bir fikir vermektedir.

Türkistan’dan en geç 16. asır başlarında İpekyolu’nu takiben İran’a geçişinde ebri (ابری) olarak isimlendirilen bu sanat, görünüşüyle gerçekten bulut kümelerine benzer şekiller taşıdığından, buluta nispet ifade eden bu Farsça ismi doğrulamaktadır.

Osmanlı ülkesinde de revaç bulan aynı isim, telaffuz zorluğundan son yüzyılda Türkçede Ebru’ya dönüşmüştür.

Galat olmakla beraber, kaş gibi şekiller de ihtiva ettiğinden, bu sanata ebru denilmesi bir çelişki sayılmamalıdır; çünkü ebru kelimesi Farsça’da kaş manasına gelmektedir.

XVI. asır ortalarında Mir Muhammed Tahir (میر محمد طاهر) tarafından Hindistan’da yapılmaya başlandığı rivayet olunan ebruculuk, buradan İran’a ve sonra da İstanbul’a kadar yayılmıştır.

Aynı yüzyılın sonlarında, İstanbul’dan Avrupalı seyyahlar tarafından kendi memleketlerine götürülen ebru kağıtları önce Almanya’da, sonra da Fransa ve İtalya’da mermer kağıdı veya Türk mermer kağıdı, hatta sadece Türk kağıdı adıyla tanınıp benimsenmiş ve oralarda da yapılmaya başlanmıştır.

Zaman içinde İngiltere ve Amerika’ya da yayılan ebru kağıdı, her ülkenin sanat anlayışına göre bir başkalık gösterir.

Bunda, kullanılan değişik malzemenin de rolü olmalıdır.

Belgelenen en eski ebru örneği 16. yüzyıla aittir.

Kağıdın süslenmesinde, kıt’a ve levhaların iç ve dış pervazlarında, yazma ciltlerinde yan kağıdı olarak sıkça kullanılmıştır.

(Derman, M. Uğur, Osmanlı Ansiklopedisi. C.11,s.189)

 

Ebru hakkında Türkçe kaleme alınmış bilinen en eski eser, 1615’ten sonra yazılan “Tertib-i Risâle-i Ebrî” (ترطیبِ رسالۀ ابری) adlı yazma kitapçıktır.

Günümüzde bilinen ebru tarzındaki eserler ilk kez Orta Asya – Osmanlı coğrafyasında ortaya çıkmıştır.

Ebrunun tarihi ile ilgili olarak Sayın Uğur Derman (Türk Sanatında Ebru), tarihi kestirilebilen en eski ebru olarak, üzerinde Maliki Deylemi’ye ait bir kıt’anın bulunduğu ve Gürcistan’da yazılmış olan 1554 tarihli bir ebruyu gösterir.

Bu ebrunun, hafif ebru olarak yapılmış olması ve hafif ebrunun ancak belli bir ustalaşmadan sonra yapılabildiği gözönüne alınacak olursa, ebrunun orijinin çok daha eskilere dayandığı düşünülmektedir.

 

Osmanlı döneminde başlıbaşına bir sanat ve iş kolu olan ebruculuk, 20. yüzyıl başlarına gelindiğinde unutulma noktasına gelmiştir.

Bu sanatın tekrar hayat kazanması, ebru sanatına ‘çiçekli Ebru’yu geliştiren büyük sanatçı Necmeddin Okyay sayesinde olmuştur.

Okyay’dan sonraki büyük merhale Mustafa Düzgünman’dır.

 

Ebru malzemeleri

Kağıt

Emici özelliği fazla ve mat olanları tercih edilir.

Genellikle birinci hamur kâğıt kullanılır.

 Su

Kitre, deniz kadayıfı, boy tohumu veya salep gibi suyun yoğunluğunu sağlayacak doğal maddeler ile karıştırılır.

Su kireçsiz ise dinlendirilmiş musluk suyu olabilir.

Eskiler yağmur suyu kullanırmış.

Tercihen saf su kullanılmalıdır.

 

Toprak boya

 Ebruda kullanılan boyalar eskiden doğada bulunan topraktan elde edilirmiş.

Bu toprak ezilip, elekle elenip ve suda süzülerek kullanıma hazır hale getirilirmiş. Günümüzde ezilmeye hazır halde ya da ezilmiş toz boyalar kullanılmaktadır.

Toprak boyalar mermer ve destiseng denilen el taşının yardımıyla ezilerek macun kıvamına getirilerek kullanılır.

 

Öd

Öd genellikle büyük baş hayvanların safrakesesinden elde edilir.

Safrakeseleri delinir ve içindeki öd süzülerek bir kapta toplanır, benmari usulü kaynar suda 20 dakika bekletilir.

Yüzeyde biriken köpük bir kaşık yardımıyla alınır.

Bu işlem kötü bir kokuya neden olduğu için açık havada yapılması önerilir.

Kalkan balığı ödü de kumlu-kılçıklı ebru yapımı için uygundur.

Günümüzde resim malzemesi satılan yerlerde rafine öd bulunmaktadır.

 

Kitre

Ebru yapımında kullanılan suyun belli bir yoğunluğa sahip olması ve özel olarak hazırlanan boyayı üzerinde tutabilmesi gerekmektedir, herhangi bir suyla ebru yapılamaz.

Ebrunun suyuna bu özelliği veren maddenin ismi kitredir.

Kitre, Türkiye’nin güney ve güneydoğu bölgelerinde kırlarda yetişen yabani bir dikenin (geven) özsuyudur.

Yerel halk, kırlarda geven dikeninin gövdesine bıçakla çizik atar, birkaç gün beklerler.

Bitkinin özsuyu çizik bölgeden akar ve kurur.

Bir ağaç kabuğuna benzer görünüm alır.

Bu kabuklar tek tek toplanır.

Kabuk şeklinde olan kitre aktarlarda satılmaktadır.

Ebrunun suyu hazırlanırken saf suyun içine belli ölçülerde kitre konulur.

Su, ağzı kapalı bir kapta bu şekilde bir süre bekletilir.

Belli zaman aralıklarıyla mıncıklanarak eriyen kitre özünün dağıtılması gerekir.

Suyun yeterli yoğunluğa ulaşmasından sonra, içinde kalan erimemiş kitre kalıntılarını ayırmak için, ebru suyu iyice süzülmelidir.

 

Kitre ebru yapımında kullanılan, suyun belli bir yoğunlukta olması için suya karıştırılan maddelerden biridir.

Ünlü Ebrucu Sacit Okyay ebru yapımında en iyi sonucu salep’in verdiğini ancak kitrenin daha ucuz olması sebebi ile kitre kullandığından bahseder.

 Deniz kadayıfı

Kitrenin hazır hale gelmesi yaklaşık 5-6 gün gerektiği için deniz kadayıfı denilen deniz yosunu kullanılabilir.

Hazır toz halde satılır.

50 gr toza 5 litre saf su ilave edilerek topaklanma olmamasına dikkat edilerek mikserle veya kaşık ile karıştırılır.

Bir saat içinde hava kabarcıkları yüzeye çıkıp patlayana kadar karıştırılır.

Ve kullanıma hazır hale gelir.

 

At kılı ve Gül Dalı

Fırça yapımında kullanılan at kılları tercihen yaşlı atların kuyruklarından elde edilir.

Yele kılları da kullanılmaktadır, ancak bu tür fırçalar kuyruk kılından yapılanlar kadar düzgün olmamaktadır.

At kılı tercih edilmesinin nedenleri gözenekleri nedeniyle boyaların fırçadan bir vuruşta dökülmemesidir.

Böylece tüm yüzeye eşit büyüklükte ve miktarda boya dökülebilir ve tabanı oluşturur.

Fırçada gül dalı kullanılması; gül dalının esnek olması, kolay küf tutmaması nedeniyledir.

 

Ebru çeşitleri

Battal ebru

battal ebru ile ilgili görsel sonucu

İki veya üç renk boyanın fırçayla damlalar halinde su yüzeyine serpilmesinden sonra hiçbir ek müdahalede bulunmaksızın kağıda geçirilmesi yoluyla olur.

Tüm ebru çeşitlerinin yapımına önce battal ebru yapılarak başlanır.

 

Gelgit ebru

gelgit ebru ile ilgili görsel sonucu

Battal ebrudan sonra biz yardımıyla tekne yüzeyinde eşit aralıklı, teknenin kenarlarına paralel zıt yönde çizgiler oluşturulur.

Bülbül yuvası

Helezonik yuvarlaklar oluşturacak biçimlerin tekne yüzeyinde eşit büyüklüklerle sıralanması yoluyla oluşturulur.

Şal ebrusu

Uçları kıvrımlı s harfine benzer kıvrımlı şekiller oluşturularak yapılır.

Taraklı ebru

Ebru tarağı adı verilen bir araçla gelgit ebru üzerinde oluşturulan bir çeşittir.

Hatip ebrusu

hatip ebrusu ile ilgili görsel sonucu

Pastel renkli bir şal ya da taraklı ebru zemin üzerine çiçek, çarkıfelek ya da yıldız benzeri şekiller oluşturularak yapılır.

Çiçek ebrusu

çiçek ebrusu ile ilgili görsel sonucu

Pastel renkli bir şal ya da taraklı ebru zemin üzerine karanfil, papatya, gül, sümbül, gelincik gibi çiçek figürlerinin stilize edilerek kendilerine özgü tekniklerle yapılmasıyla elde edilir.

Günümüzde ebru sanatı

Günümüzde Mustafa Düzgünman’dan (1920-1990) sonra gelen ebru sanatçıları arasında, (tarih sırasına göre) Sacit Okyay, Sami Okyay, Fuat Başar, Alparslan Babaoğlu, Sabri Mandıracı, Sadreddin Özçimi, Sedat Altınöz, Hikmet Barutçugil, İsmail Dündar, Mahmut Peşteli yer almaktadır.

 

Dış bağlantılar

 

Evrenin Görsel Müziği Ebru [1]

 

Kaynakça

Başar, Fuat; Tiryaki, Yavuz: Türk Ebru Sanatı, Gözen Yayınları, 2000.

Özemre, Ahmet Yüksel: Üsküdar’da Bir Attar Dükkanı, Kubbealtı Neşriyat İstanbul, 1993.

Ayvazoğlu, Beşir: Aşk Estetiği, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1993.

Kalem Güzeli Sitesi [2]

 

EBRU; SUYA HAYAT, RENKLERE CAN VE KAĞIDA VÜCUT…

Geleneksel Türk sanatlarından biri olan ebru, kabaca; yoğunluğu (akışkanlığı) kitre gibi maddelerle artırılmış su yüzeyine, toprak boyaların, at kılından yapılan fırçalar kullanılarak serpilmesi ile elde edilen renkli desenin, kâğıda aktarılması işidir diye tarif edilebilir.

Ebru sanatında suyun yoğunluğunu ayarlamak için kitre, salep, denizkadayıfı gibi malzemeler kullanılır.

Ebru boyaları genellikle topraktan elde edilen, asit ve kazein içermeyen, suda erimeyen boyar maddelerdir.

Ebruda kullanılan fırçalar at kuyruk kılından yapılır.

Ebru teknesi 35 cm X 50 cm ebatlarında 5-6 cm derinliğinde galvaniz, sac veya çelikten imal edilir.

Farklı desenler meydana getirmek için ve çiçek yapmak için kullanılan, ölçü ve şekilleri değişik taraklar bu sanatın malzemeleri arasında yer alır.

Ebru sanatında kullanılan suyun ve boyaların ayarının yapılması bu sanatın en zor aşamasıdır.

Doğru su yoğunluk ayarını yapmayı öğrenmeden ve boyaların su-öd dengesini hazırlamayı bilmeden ebru yapmak mümkün değildir.

Bu sebeple ebru ancak bir ustanın yanında onun tecrübelerinden istifade ederek öğrenilebilir.

Su yüzeyinde yapılan, her renkli çalışmaya ebru denemeyeceği gibi, bu sanatın hazırlık aşamasını ve doğru malzemelerini kullanmayı bilmeden “ebru” yaptığını sananlara da ebru sanatçısı denemez.

Eski bir kâğıt bezeme (süsleme) sanatı olan ebru asıl olarak bir cilt sanatıdır.

İlk defa nerede ve kim tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmese de, araştırmacıların genel kanaati; ilk olarak Türkistan coğrafyasında yapıldığıdır.

Daha sonra İran’a ve oradan da Osmanlı coğrafyasına geldiği bilinmektedir.

Osmanlı da sanatsal açıdan kemale ermiş olan ebru, gerek kullanılan malzemeler ve boyalar gerekse teknik açıdan asıl kimliğini kazanmıştır.

1700’lü yıllarda İstanbul’da yaşamış olan Hatip Mehmet Efendi, ebru sanatında “hatip ebrusu” diye bilinen, su yüzeyinde figüratif desenler oluşturmayı ilk olarak başaran kişidir.

Bundan sonra çeşitli Türk ebru ustaları farklı desen ve çiçek yapım tekniklerini başarı ile uygulayarak ebru sanatını günümüze taşımışlardır.

Avrupa da Türk mermer kağıdı veya Türk kağıdı olarak bilinen ebru günümüzde dünyanın hemen her ülkesinde az da olsa bilinmekte ve uygulanmaktadır.

Farklı ülkelerde ebru diye bilinse de, kullanılan malzemeler ve boyalar açısından geleneksel ebru sanatından çok uzak çalışmalara rastlanmaktadır.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s