TÜRK KAPISI —————————– ALINTIDIR

 

 

TÜRK KAPISI

 

ESİN DERİNSU DAYI

 

Uluğ Başbuğ ATATÜRK’ün Nahçıvan ile komşu olabilmek için İran’dan kendi parası ile toprak alıp devlete verdiğini biliyor muydunuz?

Türkiye’nin en kısa kara sınırı olan komşusu, Nahçıvan Özerk Bölgesidir.

Ermenistan ile İran arasında sıkışmış bu bölge Iğdır ile komşudur.

Toplam “kara sınırı uzunluğu ise 12-13 km” civarındadır.

Çok kişinin bilmediği bir husus var:

O da Türk Dünyası’na açılan tek kapı olan Nahçıvan sınırının Uluğ Başbuğ Mustafa Kemal Atatürk tarafından “bizzat kendi parasıyla” İran’dan satın aldığı topraklardan oluştuğudur.

Bu topraklar şu an bize ait ve Nahçıvan sınırımızı oluşturuyor.

Uluğ Başbuğ Atatürk bir kez daha dehasını ve ileri görüşlülüğünü ortaya koymuş ve bu bölgeden toprak satın alarak hali hazırda Türk Dünyası ile doğrudan sınırımızın olmasını sağlamıştır.

Lider olmak ayrı bir özellik!..

Nahçıvan’ın bir komşu ülke olmasının ötesinde; bizim için bir anlamı vardır.

Türk Cumhuriyetleri arasında ülkemizle sınır bağlantısı bulunan tek ülke burasıdır.

Uluğ Başbuğ Atatürk döneminde, hem ileride özerklik statüsü kazanması hem de o zaman Nahçıvan ’la aramızda bir sınır kurulması için İran’la toprak mübadelesi yapılmıştır.

Uluğ Başbuğ Atatürk ‘Türk Kapısı’ olarak nitelendirdiği Nahçıvan’ın 13 km’lik sınırı İran’dan alarak bu ülkeyle bağımızı kurmuştur.

1.Dünya Savaşı’nda Türk ordusu Nahçıvan’ın Ermeni istilasından kurtulmasını sağlamıştır.

Milli Mücadele Döneminde Elviye-i Selase ve Nahçıvan

 

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında 3 Mart 1878’de Ayestefanos Antlaşması’nın 19. Maddesi’ne göre; Elviye-i Selâse/Üç Sancak yani Kars, Ardahan ve Batum Sancakları ile Beyazıt Sancağı, dörtyüz milyon ruble karşılığı savaş tazminatı olarak Rusya’ya terk edilmişti1.

Osmanlı Devleti açısından oldukça ağır olan bu antlaşmaya İngiltere ve Almanya’nın müdahalesi üzerine antlaşma, Berlin’de tekrar gözden geçirildi ve 13 Temmuz 1878’de Berlin Antlaşması imzalandı.

Bu antlaşmaya göre: Beyazıt Sancağı Osmanlı İmparatorluğu’nda kalmış: Elviye-i Selâse yani Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya savaş tazminatı olarak bırakılmıştı2.

  1. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru, 3Mart 1918 tarihinde imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması3’nın 4. Maddesi’ne göre Rusya, Elviye-i Selâse’yi tahliye edecek; bu sancakların kazanacakları yeni hallere müdahale etmeyecek ve bunun içinde bölge ahalisini, komşu hükümetler ve Osmanlı Devleti ile itilafsız tayin hususunda serbest bırakacaktı.

 

Böylece, Elviye-i Selâse tekrar Anavatan’a kavuşmuştu.

 

3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması gereğince, Rusya’nın çekildiği ve 12 Şubat 1918’de başlayan Türk ileri harekâtı ile yeniden topraklarımıza katılan Elviye-i Selâse’de ayrıca halk oylaması da yapılmıştı.

12 Haziran 1918 tarihinde başlayan halk oylaması sonucu, bölge halkının büyük bir çoğunluğu Türkiye ile tekrar birleşmeyi istemişti5.

15 Ağustos 1918 tarihinde de Padişah VI. Mehmet Vahdeddin tarafından yayınlanan bir beyanname ile Elviye-i Selâse’nin resmen Anavatan’a ilhakı ilan edilmişti6.

Kafkaslarda ileri Türk askeri harekâtının devam etmesi üzerine, Mavera-yı Kafkas Hükümetleri ile Osmanlı İmparatorluğu arasında da 14 Mart-14 Nisan 1918 Trabzon ve 11 Mayıs-11 Haziran 1918 tarihleri arasında görüşmeler başlamıştı.

 

Nahçıvan’ın Önemi Hakkında

 

Batum’daki Türk-Ermeni görüşmelerine sırasında; Aleksandr İvanoviç Hatisyan başkanlığındaki Ermeni Heyeti’ne, Türk Hükümeti’nin prensipleri iletilirken, Şubat 1918’de başlatılan ordularımızın ileri harekâtında başarılı olabilmeleri, ordularımızın ilerlemesi ve kendimizi savunmamız için iki yola ihtiyaç duyulduğu ifade edilmişti.

Birinci yol; Gence’ye giden Kars-Ahılkelek-Borcalı-Kazak yolu idi.

İkinci yol ise; Kür Vadisi’ne giden Şerur Nahçıvan-Zengezer yolu idi7.

İşte bu noktada Nahçıvan’ın tarihî, siyasî, askerî, coğrafî, stratejik ve ulaşım açısından önemi ortaya çıkmaktadır.

Her iki yolun Türkler tarafından kontrol altına alınmasıyla o tarihlerde de bölgede Türkiye’nin doğusunda saldırgan politikaları ile devamlı sorun çıkaran, her türlü güvenlik, huzur, can ve mal emniyetini tehdit eden ve bölgenin Türk halkına mezalim ve katliam uygulayan Ermeniler kontrol altına alınacak; ayrıca ortada kalacak olan Ermenistan; Azerbaycan-Nahçıvan ve Türkiye ile çevrilecekti.

Dolayısıyla Nahçıvan’ın Türk dünyasının siyasî, askerî, tarihî ve kültürel açıdan önemi büyüktü.

Çok eski tarihlerden beri Türk yurdu olan Nahçıvan, Türk’ün Asya’ya açılan ilk kapısı olup, ikinci kapısı da Azerbaycan’dır.

11 Mayıs-4 Haziran 1918’de Batum’da yapılan konferanstaki görüşmeler sonucu taraflar arasında Batum Antlaşması imzalanmıştı8.

4 Haziran 1918 tarihinde de Osmanlı Devleti’nin Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan ile ayrı ayrı imzaladığı Batum Antlaşması’na9 göre; Batum, Ahıska, Ahılkelek, Sürmeli, Gümrü, Nahçıvan, Şerur, Osmanlı Devleti’ne katılmıştı.

Böylece Osmanlı Devleti 1828 Türkmençayı ve 1878 Ayestefanos ve Berlin Antlaşmaları ile kaybettiği topraklarını geri alarak, tekrar Anavatan ile birleştirmişti.

Nahçıvan’ın Anavatan’a dahil olması ile Gümrü-Culfa demiryolu Türklerin eline geçmiş; dolayısıyla İran ve Azerbaycan ile yakınlık sağlamıştı10.

Türkiye, Kafkaslar üzerinde nüfuz ve otoritesini hem siyasi hem de askeri açıdan kuvvetlendiren bu antlaşma ile bölge halkına yardım edilebildiği gibi Bakü’ye kadar uzanacak olan askerî harekâtını da kolaylaştırmıştı.

 

Nahçıvan’da Ermeni Mezâlimi

 

5/18 Aralık 1917’de Ruslarla imzalanan Erzincan Mütarekesi11 sonrasında Şubat 1918’de başlayan Türk askeri harekâtı –ki en önemli neden Ermeni mezalimidir ve Ermenilerin Türk topraklarını işgalidir- ile Rus işgalinde olup da Rusların Ermenilere bıraktıkları Türk toprakları birer birer kurtarılmıştı.

 

4 Haziran 1918 tarihli Batum Antlaşması’na göre de; 

Ermeniler, Uluhanlı, Kamerlü, Nahçıvan ve Culfa bölgelerini terk etmeleri gerekiyordu.

Oysa Ermeniler sadece Serdarabat mıntıkasından çekildikleri gibi; Nahçıvan, Culfa, Erivan, Serdarabat, Şahtahtı, Zengezor, Iğdır, Gence, Ordubad bölgelerinde korkunç mezalim ve katliam uygulamaktaydılar12.

Bu durum Türk askeri ve sivil makamlarının haklı tepkisine neden oluyordu.

15/16 Mayıs 1918’de Gümrü’nün Türk kuvvetlerince ele geçirilmesinden13 sonra 19-20 Haziran 1918 tarihlerinde gerçekleştirilen Türk Ermeni görüşmeleri14 sırasında bile Ermenilerin Türklere yaptıkları mezalim devam ediyordu.

 

Öyle ki, Erzurum’daki Kolordu Komutanı General Nazarbekof bile bu durumu itiraf etmekteydi.

 

Şöyle ki, 27 Haziran 1918 tarihinde “Gümrü’de Müstakil Ermeni Komisyonu Riyâseti’ne” gönderdiği yazıda; “Antranik’in Nahçıvan havalisinde hakikaten birçok mezâlim ve fecâyî yapmakta olduğunu”15 ifade ediyordu.

İşte bu görüşmelerde Türk Müzakere Komisyonu Başkanı ve I. Kafkas Kolordusu Kumandanı olan Miralay Kâzım Karabekir Bey tarafından Ermeni Ordusu Kumandanı General Nazarbekof ve Ermeni Müzakere Komisyonu Başkanı’na, Ermenilerin Türklere yaptıkları mezalim ve katliamı hakkında yazılar gönderiliyordu16.

Bölgedeki Ermeni mezalimine son vermek için IV. Kolordu’ya bağlı 11. Kafkas Fırkası’na Nahçıvan’a taarruz emri verildi.

19 Temmuz 1918’de başlayan Türk taarruzu ile 20 Temmuz’da Nahçıvan tekrar Türk topraklarına katıldı17.

14 Eylül 1918 tarihli Meclis-i Vükelâ’ca hazırlanan bir kararname ile de Batum, Kars ve Ardahan; Batum ve Kars Livaları/Sancakları olarak Batum Vilayeti adı altında toplandı.

Batum Livası: Orta Batum, Çürüksu, Borçka, Maradit, Aşağı Acara, Yukarı Acara, Artvin, Ardanuç, Şavşat kazaları ile otuzbeş nahiyeden

Kars Livası ise; Ardahan, Göle, Çıldır, Nefs-i Kars, Şüregel, Akbaba, Zaruşad, Sarıkamış, Horasan, Kağızman, Nahçıvan, Oltu, Tavuskerd ve Posof kazaları ile altmışbeş nahiyeden oluşuyordu18.

 

Böylece Nahçıvan’ın bu tarihten itibaren Elviye-i Selâse’nin idari teşkilatı içinde yer aldığını görülmektedir.

Ancak bu durum fazla uzun sürmedi.

Müttefiklerinin mütareke isteyip, savaştan çekilmeleri üzerine, Osmanlı İmparatorluğu da, İtilaf Devletleri’nden mütareke isteğinde bulundu.

Mondros Mütarekesi-Elviye-i Selâse ve Nahçıvan

Enver Paşa’nın 15 Ekim 1918’de Kafkas İslam Ordusu Kumandanı Nuri Paşa’ya gönderdiği telgrafta; belki görünüşte Azerbaycan ve Kafkasya’da kuvvetlerimizi çekmiş görünmeye mecbur kalınacağı; bundan sonra artık bölgenin kendi kuvvetlerine dayanacağını; buralarda kalacak kuvvetlerimizin teşkilatlarının genişletilmesini, onlara her türlü eleman ve cephanenin temin edileceğini bildirmişti19.

 

Enver Paşa, Şark Orduları Grup Kumandanı Halil Paşa’ya gönderdiği ayrı bir emirde de; Nuri Paşa’nın orada kendisi ile çalışmak üzere kalacak subay ve askerleri belirleyerek ona göre faaliyette bulunmasını istemişti20.

Henüz mütareke imzalanmadan önce 16 Ekim 1918 tarihinde Osmanlı Hükümeti (Ahmet İzzet Paşa Hükümeti) Brest-Litovsk Antlaşması ile kazanılan yerler dışındaki toprakların boşaltılması kararını almıştı21.

21 Ekim 1918 günü Kafkasya’daki IX.Ordu Komutanlığı’na verilen emir ile 24 Ekim tarihinden itibaren 6 hafta içinde de bölgenin terki istenildi22.

Yani Elviye-i Selâse (Kars, Ardahan, Batum) hariç, Azerbaycan, Dağıstan ve Nahçıvan dahil tüm bölge terk ediliyordu23.

16/17 Kasım 1918’de Bakü, 18 Kasım’da Tebriz; 4-5 Aralık’ta Ahıska, Ahılkelek kısaca tüm Azerbaycan ile doğu, güney ve kuzey Kafkasya’yı terk eden Türk kuvvetleri, 4 Aralık’ta Arpaçay üzerindeki 1877 sınırına24 5 Aralık’ta da daha önce belirlenen Van-Beyazıt hattına ulaşmışlardı25.

1 Aralık’tan itibaren Nahçıvan’ı terk etmeye başlayan IX. Kafkas Tümeni, 11 Aralık’ta Kağızman üzerinden Sarıkamış’a gelmişti26.

Ancak, daha önce de olduğu gibi bölgede kalmak isteyen terhis olmuş askerler ile silah ve mühimmat bölgede bırakılmıştı27.

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi’nin 11. ve 15. Maddeleri28 doğrudan bölgeyi yani Kafkasları ilgilendiriyordu.

Ancak Elviye-i Selâse’nin terki söz konusu değildi.

Fakat İngilizler, 11 Kasım 1918’de Osmanlı Hükümeti’ne Mütareke’nin 11. Maddesi’ne ek olarak verdikleri notada; bütün birliklerinin elemanları ve cephaneleriyle beraber Elviye-i Selâse’yi terkini istediler29.

Osmanlı Hükümeti’nin itirazlarına rağmen İngilizlerin isteği yerine getirildi.

10 Aralık’ta Elviye-i Selâse’yi tahliyeye başlanıldı.

24 Aralık’ta İngilizler tarafından işgal edilen Batum, 23 Ocak’ta Türk kuvvetleri tarafından tamamen terk edilmişti30.

13 Ocak’ta IX. Ordu Karargâhı Erzurum’a nakledilmiş ve 25 Ocak’ta 1914 sınırları gerisine çekilme tamamlanmıştı31.

Ortada tek bir gerçek vardı.

Gerek Batum Antlaşması ile gerekse Brest Litovsk ile kazandığımız topraklardan Türk ordusunun çekilmesinden sonra, Ermeni ve Gürcü tehlikesi karşısında bölgede gerçekleşen millî teşkilatlanma idi.

Dolayısıyla Batum Antlaşması ile kazandığımız Ahıska, Ahılkelek ve Nahçıvan ile Brest-Litovsk ile tekrar kazandığımız Elviye-i Selâse arasındaki ilk bağ böylece oluşmuştu.

Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’da Millî Teşkilatlanma

Milli teşkilatlanmanın, ordumuzun çekilmesi ile doğru orantılı olarak dışarıdan içeriye doğru yayıldığını söylemek daha uygun olacaktır.

Nitekim 29 Ekim 1918’de IX. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa ve III. Fırka Kumandanı Halit Bey’in yardımları ile Ahıska Hükümet-i Muvakkatası” kuruldu32.

Milli teşkilatlanma halkasının ikincisi, 5 Kasım 1918’de kurulan Kars Millî İslâm Şûrasıdır33.

Üçüncü halka da, merkezi Iğdır olup Nahçıvan’ı da kapsayan Aras Türk Hükümeti’dir.

Gerçi Aras Türk Hükümeti’nin 3 Kasım34 ve 18 Kasım 1918 ‘da kurulduğuna dair farklı görüşler vardır.

Mevcut belgelere dayanarak hükümetin kuruluş tarihinin 18 Kasım olduğunu kabulünün daha doğru olduğu düşünülmektedir35.

Bu hükümetler birbirleri ile iç içe idiler.

Birinde görevli olan, diğerinde de görevli idi.

Bu durum, onların birbirinden farlı, ayrı ve bağımsız olmadığını göstermektedir.

Dolayısıyla bölgede kurulan üç milli hükümet birbirlerine maddi ve manevi yönden bağlı idiler.

Elviye-i Selâse ile Nahçıvan ilişiklerin de önemli bir yeri olan diğer bir konu ise Elviye-i Selâse’nin milli teşkilatlanmasında önemli rol oynayacak olan Cihangiroğlu İbrahim Bey’i, Aras Türk Hükümeti’nin, kendi Harbiye Nazırı olarak atamasıdır.

Cihangiroğlu İbrahim Bey’in hatıralarındaki ifadesine göre; Kars’ta Millî Şûrâ’nın seçimleri ile uğraştıkları sırada, Türk Ordusu’nun Nahçıvan, Şerûr, Dere-Elegez, Kamerli, Iğdır, Gümrü ve Zengibasar’dan çekilmeden bir hafta önce Kamerli’de bir toplantı yapılıp, Aras Türk Hükümeti kurulmuş ve kendisi de Harbiye Nazırı olarak seçilmişti.

Ayrıca Aras Türk Hükümeti tarafından kendisi bölgeye davet edilmekteydi.

Aras Türk Hükümeti hangi tarihte kurulmuş olursa olsun Cihangiroğlu İbrahim Bey, Aras Türk Hükümeti Harbiye Nazırı olduğunda Kars Millî Şûrâsı’nın Reisi değildi.

O tarihlerde Kars Millî Şûrâsı’nın Reisi Piroğlu Fahrettin Bey idi36.

Bu tarihlerde İbrahim Cihangiroğlu, Şüregel Kaymakamlığı’nı ve Fahri Alay Komutanlığı’nı üzerinde bulunduruyordu.

Cihangiroğlu İbrahim Bey, IX. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa’dan aldığı yardım ve destekle yanında yayına yardımcısı Emin Bey ve Umum Katibi Sami Beylerle birlikte Nahçıvan’a doğru yola çıkarlar.

Cihangiroğlu İbrahim Bey’in yanına yardımcısı Emin Bey’i aldığını belirtmesi;  bu yolculuğun, 30 Kasım 1918 tarihinden sonra olduğunu göstermektedir.

Çünkü, 30 Kasım-2 Aralık 1918 tarihinde toplanan II. Kars Kongresi’nde Cihangiroğlu İbrahim Bey, Kongre Başkanlığı’na seçildiği gibi, Şüregel Kaymakamlığı ve Fahri Alay Komutanlığı üzerinde kalmak şartıyla Kars Millî İslâm Şûrâsı Hükümeti’nin başkanlığına, Kepenekçi Emin Ağa da yardımcılığına atanmıştı37.

Cihangiroğlu İbrahim Bey, Kızılçakçak-Gümrü Kamerli-Nahçıvan-Uluhanlı-Develi-Sederek-Yenice-Nuraşin-Şerur-Dere-Elegez-Dehne-Şahtahtı arasında sürekli seyahat halinde olup; Aras Türk Hükümeti’nin Harbiye Nazırı olarak karşılaştığı her türlü olumsuz şartlara rağmen bölge halkının Ermenilere karşı mücadelesini örgütleyerek, yürütür ve hatta bizzat Ermenilere karşı cephe savaşlarına katılarak faaliyetlerini sürdürür38.

Kars’ta Milli Şûrâ Hükümeti’nin Harbiye Nazırı olan kardeşi Hasan Bey ve diğer (hükümet üyelerinin) arkadaşlarının imzasının olduğu, Kars’a dönmesini ve Posof hududuna yığılan Gürcülere karşı asker göndermesini isteyen bir mektup alınca; Kars’a dönmeye karar verir ve bunu Aras Türk Hükümeti yetkililerine de bildirir.

Cihangiroğlu İbrahim Bey, Aras Türk Hükümeti sınırları içinde aşağı yukarı on sekiz gün süren faaliyetleri sonrası, Şahtahtı-Maku-Doğubeyazıt-Karakilise-Kağızman üzerinden Kars’a döner.

Cihangiroğlu İbrahim Bey, hatıralarındın da, bölgedeki faaliyetleri ve gelişmeler hakkında Yakup Şevki Paşa’ya bilgi verdiği gibi; bölge halkının durumu ve Ermenilerin yaptıklarını Avrupa’ya bildiren telgraf yazdığını da ifade etmektedir39.

Cihangiroğlu İbrahim Bey, daha sonra Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin Gürcülerle savaştığı kuzey cephesine giderek; Göle, Ardahan ve Posof’u teftiş eder.

Hatta İbrahim Bey, Ardahan’da iken; Tiflis’teki İngiliz Mümessili General Thompson’un Kars’a geldiği ve kendisi ile görüşmek istediğini bildirerek, acele Kars’a dönmesini isteyen telgraf alarak, Kars’a döner.

Yani Cihangiroğlu İbrahim Bey’in güneyde Ermeniler, kuzeye Gürcülerle mücadelenin bizzat içinde bulunduğu ve teşkilatını yaptığı anlaşılmaktadır.

Elviye-i Selâse ile Nahçıvan arasındaki bir başka bağ ise her iki tarafta da görev yapan Hüseyin Avni Ulaş Bey idi.

Aras Türk Hükümeti’nde görev yapan Hüseyin Avni Ulaş Bey Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin de 25 gün Hukuk Müşavirliği’ni yapmış; Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti Dahiliye Nazırı Fahrettin Bey Erzurum’a geldiğinde, bu defa Fahrettin Bey’in Fahri Başkâtibi ve Hukuk Müşavirliği görevini üstlenmiştir.40.

Bölgedeki İngiliz ve Ermeni tehdidi düşünülürse, önceleri ayrı yarı kurulan hükümetlerin daha sonra birleşmeleri çok mantıklı görülmektedir.

Üstelik birbirlerinin siyasi ve askerî işbirliklerine en çok ihtiyaç duydukları bir zamanda idiler ve şartları da bunu gerektiriyordu.

Tabii ki konuyu o gün ki şartları içerisinde değerlendirmek gerekir.

 

Kars Kongreleri ve Nahçıvan

 

Kars Millî İslâm Şûrâsı’nın 15 Kasım 1918 günü yapılacak olan ilk kongresine yani I. Kars Kongresi’ne Batum’dan Ordubad’a kadar katılım çağrısı yapılmıştı.

Kars Millî İslâm Şûrâsı’nın, 7 Kasım 1918 tarihli davetiyesinde davet edilen yer ve kişilerin isimleri ise şunlar idi:

 

Ordubad, Ordubad Belediye Reisi Rıza Bey ve Meşhedi Abbas Ramazanof

Nahçıvan, Hacı Abdullah Şeyhzâde ve Meşhedi Abbas Bayramzâde,

Şerur’un Yeni Köyü’nden Ali Asker Ağa Hamzazâde, Tağı Bey Safızâde.

Iğdır, Raşit Bey Şemseddinof ve Şamil Bey Pernavutlu

Kamerli, Kerbelâyî Hüdayâr

Uluhanlı’nın Neçeli köyünden Hacı Mehmetoğlu Mehmetzâde Mirza Cabbar ve Hacı Recep.

Çobankere’den Mehmet Hacı Caferzâde41

Aras Türk Hükümeti’nin sınırlarının Eçmiyazin (Üç Kilise)’nin bir kısmı, Serdarabat, Uluhanlı (Zengibasar), Kamerli (Gernibasar), Vedi (Vedibasar), Şerur, Nahçıvan, Ordubad ve Sürmeli dolayısıyla Iğdır’ı kapsadığı42 düşünülürse; Aras Türk Hükümeti’nin sınırları dahilinden ne kadar çok davetin olduğu görülmektedir.

Ancak davet edilen isimlere baktığımızda, Aras Türk Hükümeti’nde görev alan kişilerden kimsenin isimlerine rastlanılmamaktadır.

 

Aras Türk Hükümeti üyeleri43 ise şunlardır;

 

Hükümet Başkanı Emir Ziman Beyzâde44

Harbiye Nazırı Cihangiroğlu İbrahim Bey

Mülkiye Nazırı Bağır Bey Rızazâde45

Maliye Nazırı, Kamber Ali Bey Benanyâri.

Adliye Nazırı, Mehmet Beyzâde

Hariciye Nazırı Hasan Ağa Safizâde

Şeyhülislam: Mirza Hüseyin Mirza Hasanzâde ve Müfit Hoca Ekit Efendiler

Fahri Üye ve Aşiretler Reisi: General Ali Eşref Bey idi.

Bunun nedeni, Aras Türk Hükümeti’nin (3 Kasım 1918’de kurulduğu iddialarının aksine) henüz kurulmadığından mıdır ki o zaman 18 Kasım’da kurulduğu daha kesinlik kazanacaktır.

Aras Türk Hükümeti üyelerinden birinin dahi Kars Kongresi’ne katılmaması –ki bu isimler, bölgedeki milli teşkilatlanmayı yapan kişilerdir- pek anlaşılır gibi değildir.

Ya da görüldüğü gibi hükümet üyeleri ile kongreye temsilci seçilenler tamamen farklı kişilerdir.

Aksi takdirde Hükümetle halkın temsilcileri arasında ciddi temsil farklılığı olduğu düşünülebilir ki, bu çok zayıf bir ihtimaldir.

  1. Kars Kongresi’ne Ahıska ve Ahılkelek’ten Efdal/Afzal, Behçet, Osman Server ve arkadaşları, Gümrü ve Akbaba adına Halilbeyoğlu Topal Ali Bey ve İsrafil Beyler, Kağızman’dan Ali Rıza Bey arkadaşları da katılmışlardı46.
  2. Kars Kongresi’nde Piroğlu Fahrettin Bey’in başkanlığında 8 kişilik “Muvakkat Heyet” kurulmuştu.

Bu sekiz kişilik heyette (Sarıkamış/Yedikilise köylü Hayrullah, Erivan/İrevanlı Ahmetoğlu Taği, Karaçantalı Hacıoğlu Ahmet, Ali Efdal/Afzal, İsrafil, Behçet Beyler ve (Kars köylerinden Rum muhacirleri adına Rum Vafyeddin Efendi) vardı.

Ancak bu heyette Nahçıvan ve çevresinden kimsenin ismine rastlanılmamıştır.

Bu kongrenin tutanakları mevcut olmadığı için bu durumda, yukarıda adı geçen kişilerin Kars Kongresi’ne katılıp katılmadıklarına dair de elimizde kesin bilgi yoktur.

Kongre sonunda Kepenekçi Emin Ağa’nın başkanlığında “Kars İslâm Şûrâsı Merkez-i Umumisi” kurulmuştu.

Kongrenin başkanlığını yapmış olan Piroğlu Fahrettin Bey de yardımcılığını üstlenmişti47.

Kongrede; zamanın mevcut bütün haberleşme araçları kullanılarak Kars; Ardahan, Batum, Ahıska, Ahılkelek sancak ve kazalardan 30 Kasım 1918’de Kars’ta yapılacak olan II. Kars Kongresi’ne delege göndermelerine,

Çekilen ordumuzdan boşalacak olan müstahkem yerlerin, binaların, hatta silahların teslim alınmaya başlanılmasına,

Kongreye delege istenen Elviye-i Selâse ve çevresinde, Kars Millî İslâm Şûrâsı’nın şubelerinin açılmasına karar verilerek kongre sonrası çalışmalara başlamıştı48.

Ayrıca I. Kars Kongresi’nde Kongreye delege istenen Elviye-i Selâse ve çevresi yerlerden söz edilirken; Batum’dan Ordubad’a –ki Nahçıvan dahil- kadar tüm bölgede Kars Millî İslâm Şûrâsı’nın şubelerinin açılması kararlaştırılmıştı.

30 Kasım-2 Aralık 1918 tarihleri arasında toplanan II. Kars Kongresi’ne Ordubad, Nahçıvan, Kamerli, Sürmeli, Serdarabat, Doğu Şüregel, Ahılkelek, Ahıska, Kars, Ardahan, Batum Sancak ve kazalarından 60 temsilci katılmıştı49.

  1. Kars Kongresi’nde başkanlık yapan Piroğlu Fahrettin Bey, açılışı yaparak; kongreden bir başkan, bir başkan yardımcısı ve iki kâtip seçilmesini istemişti.

Kongre Başkanlığı’na Şüregel Kaymakamlığı ve Fahri Alay Komutanlığı da yapan Cihangiroğlu İbrahim Bey oybirliği ile seçilmişti50.

  1. Kars Kongresi’nde “Kars Millî İslâm Şûrâsı Hükümeti” kuruldu.

Bu hükümetin Başkanlığı’na, Cihangiroğlu İbrahim (Aydın Bey), oybirliği ile seçilmişti.

Üç gün süren bu kongrenin sonuna doğru, 10 delegenin de katılımı ile kongreye toplam 70 delege iştirak etmişti.

 

Bu kongrede;

 

1- Kars Millî İslâm Şûrâsı Hükümeti kurulmuş,

2- Bu Hükümet’in Başkanlığı’na “Fahri Alay Kumandanlığı” sıfatı da üzerinde kalmak şartıyla, Cihangiroğlu İbrahim Bey, yardımcılığına da Kepenekçi Emin Ağa seçilmiş,

3- Merkezi Kars olarak kabul edilen Millî Şûrâ Hükümeti’ne, 29 Ekim 1918’de kurulan, “Ahıska Hükümet-i Muvakkatası” ile 18 Kasım 1918’de merkezi Iğdır olmak üzere kurulmuş olan“ Aras Türk Hükümeti” ve Batum Millî Şûrâsı katılmışlardır.

Böylece Batum’dan Ordubad’a Ağrı Dağı’ndan Azgur’a kadar ki bölgenin ve halkının birliği sağlanmıştır.

4- Daha önce kurulmuş olan 8 kişilik “Muvakkat Heyet”in üye sayısı 12’ye yükseltilmiştir.

 

Bu “Merkez Mümessilleri Heyeti”ni oluşturan kişiler ise;

1- Karslı Cihangiroğlu Hasan Bey,

2- Sarıkamışlı Piroğlu Fahrettin Bey,

3- Çıldırlı Dr. Esat Bey,

4- Akbabalı Hacı Abbasoğlu Kerbelâyî Mehmet Bey,

5- Karaçantalı Hacıoğlu Ahmet,

6- Oltulu Molla Bilâl Efendi,

7- Erivanlı Ahundoğlu Takî Bey

8- Iğdırlı Ali Beyoğlu Memmet Bey,

9- Gümrülü Halıcıoğlu Yusuf Bey,

10- Borçalılı Kepenekçi Emin Ağa,

11- Kağızmanlı Ali Rıza Bey,

12- Digorlu Camadanlı Maksut Ağaoğlu Hasan Ağalar idi.

Bu 12 kişilik Heyet, Hükümet’in Parlamentosu’nu teşkil ediyordu.

5- Çekilen Türk ordusu idareyi, Müttefikler adına İngiliz Heyeti’ne bırakırken, elinde bulunan silah ve cephaneyi de çeşitli yollarla, Millî Şûrâ’ya terk ediyordu.

Bu silah ve cephanenin teslim alınarak, ilgili kişiler ile halka dağıtılmasına; ayrıca Millî Şûrâ Hükümeti’ne ait 8.000 kişilik bir kuvvet kurulmasına karar verilmişti.

Geri çekilen Türk Ordusu tarafından her bakımdan desteklenen bu askerî kuvvetler, Aras boylarında Ermenilere, Kür Boyu ve Acara taraflarında da, Gürcülere karşı savaşacaklardı.

Çünkü onlar savaşmak için ant içmişlerdi.

6- Kongrede; Millî Şûrâ Hükümeti tarafından her ne olursa olsun; Osmanlı Devleti’ne ve İslam Halifeliği’ne bağlı kalınarak, Türk bayrağının kullanılmasına, adalet ve idari işlerin Osmanlı Devleti kanunlarına göre yürütülmesine karar verilmişti.

7- Son olarak Oltu, Ardahan, Kağızman ve Nahçıvan’da beşer kişilik Millî Şûrâların kurulması kararlaştırılmıştı.

Milli Mücadele’de ilk büyük teşkilatçılık örneği olan ve kongreler zincirinin birinci halkasını teşkil ederek, ön sırada yer alan ve Elviye-i Selâse’nin dışındaki Ahıska, Ahılkelek, Ordubad, Nahçıvan vs. gibi sancak ve kazaların katılımı ile gerçekleşen III. yani Büyük Kars Kongresi, bu sebeplerle ayrı bir özellik taşımaktadır.

Bu kongrenin bir uzantısı olarak yapılan I. Ardahan Kongresi (3-5 Ocak 1919)  ve II. Ardahan Kongresi (7-9 Ocak 1919) 51 ile I. Oltu İslam Terâkkî Fırkası Kongresi’nde52 alınan kararlar ve yapılan faaliyetler sonucu Elviye-i Selâse, Ankara’ya milletvekili göndererek, BMM’e katılmıştır.

  1. Ardahan Kongresi’nde alınan karar gereğince, Elviye-i Selâse ve kazalarından seçilen 131 delegenin katıldığı, III. Büyük Kars Kongresi, 17 Ocak 1918 günü Kars’ta toplanmıştı.

Büyük Kars Kongresi’ne, Ardahan Kongresi’ni temsilen Osman Server ve Afzal Beyler katılmışlardı.

17/18 Ocak 1919 gecesi “Milli Şûrâ Hükümeti”nin ismi Kars, Ardahan, Batum Sancakları ve kazaları ile Nahçıvan Ordubad, Culfa, Ahıska ve Ahılkelek’i de kapsayan “Cenûbîgarbi Kafkas Hükümeti

Muvakkata-i Milliyesi” şeklinde, değiştirilerek, yeniden kurulmuştu.

Bu hükümetin reisi yine Cihangiroğlu İbrahim Bey idi.

 

Cenûbîgarbi Kafkas Hükümeti ve Nahçıvan

Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin 1 Şubat 1919 tarihli “Hudutnâmesi”ne53 göre sınırları şöyle idi:

 

Kars, Ardahan, Batum, Kağızman; Oltu (Şenkaya ilçesi ile birlikte), Nahçıvan; Artvin, Borçka, Murgul, Çürüksu, Acara-î Ulyâ (Yukarı Acara), Acara-i Süflâ (Aşağı Acara), Ardanuç, Şavşat, Posof, Ahıska (Azgur, Koblıyan ve Hırtış ile birlikte), Ahılkelek, Çıldır, Akbaba (Arpaçay başları). Şüregel, Zarşad, Penek, Sarıkamış, Horasan (Aşağı Pasin’den sayılan Karaurgan Bucağı) Digor, Sürmeli, (Iğdır, Kulp/Tuzluca ve Aralık ilçeleri gibi Aras’ın sağındaki yerler) Iğdır, Şerur, Şahtahtı, Yenice, Culfa, Ordubad vilâyet, sancak ve kazalarından oluşuyordu54.

Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti kurulduktan sonra, 1 Mart 1918 tarihinde Milli Meclis yani Parlamento açılmıştı.

Milli Meclisin, “Batum ve Kars Vilayetleri, Ahıska ve Sürmeli kazalarıyla, büyük kısmı Müslümanlarla meskun olan Ahılkelek ve Eçmiyazin (Üç Kilise) kazalarının batı kesimlerini içine alan Cenûbîgarbî Kafkasya Devleti bağımsız bir devlettir.

Kurucu Meclis toplanana kadar bu topraklar üzerinde Cumhuriyet ilân edilmiştir.

Millî Meclis, Batum, Kars ve Ardahan halkının daha önce almış olduğu Türkiye’ye katılma kararından da vazgeçmez.

Ayrıca önceki plebisit/halk oylaması neticelerinin kabul edilmesi veya sulh konferansının yeniden plebisite başvurma kararını alması halinde Milli Meclis plebisitin Sürmeli ve Eçmiyazin ile Ahılkelek’in batı kesimlerde yapılmasını arzu eder”55 şeklindeki kararı şüphesiz İngilizlerin ve Ermenilerin hoşuna gitmemişti.

Çünkü daha önce sadece Kars, Ardahan ve Batum’da yapılan halk oylamasının Sürmeli, Eçmiyazin ve Ahılkelek’te de yapılmasını istemesi bölgenin Türklük bölgesi olduğundan ne kadar emin olduğunu göstermesi açısından da önemlidir.

 

Önceleri Kars Milli İslâm Şûrâsı sonrasında da Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti, üzerinde baskılarını gittikçe artıran İngilizler, Kars Askeri Valiliği’ne Temperley’in yerine General Verney Asser’i tayin ederek, politikalarını daha da sertleştirdiler.

General V.Asser’in Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’ne verdiği 12 maddelik sert notada56;

Milli Şurâ’nın, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti adını kullanmayıp, sadece Kars ile ilgilenmesi; Batum ve Nahçıvan ile kesinlikle ilgi ve haberleşmesinin olmaması özellikle yer almıştı.

 

Ancak Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti aynı gün notaya red cevabı vermişti.

General Asser’in ısrarla; Hükümetin, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti ismini taşımaması ve Kars’tan başka tarafa karışmamalarını içeren 3. maddelik ikinci notasına, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti Reisi Cihangiroğlu İbrahim Beğ’in cevabı ise şöyledir:

 

“1-Birinci Maddeye cevap; Hükümetimize yazıyorsunuz ki, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti namını kaldırarak başka bir nam alalım.

Kars Vilayeti’nden başka yerlere karışmayalım.

Efendim! Bu yazdığınızdan müteessir olduk.

Biz adil tanınmış olan İngiliz Devleti Fahimânesi’nin bize karşı bu derece mantıksız harekette bulunacağını hiç düşünmemiştik.

Sizin dahili işlerimize karışmanıza taaccüp ettik.

Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti namını millet vermiştir, yine millet isterse başka isim tahvil eder.

 

Diğer vilayetlere karışmak hususuna gelince; 

Nahçıvan ile Batum kendileri Hükümetimize iltihâk etmişlerdir.

Hatta Rus Hükümeti zamanında Batum ve Kars seçimi bir yerde olurdu.

Bundan kırk dört sene önce Kars ve Batum Türkiye’den alınmış bir yerdir.

Batum ve Kars ahalisi bir ırk ve cinstendir.

Bundan başka ailevî rabıtaları çoktur.

Öyle aileler vardır ki, bir kardeş Kars’ta ise bir kardeşi de Batum’dadır.

Nasıl olur ki, biz birbirimizden ayrılalım.

Siz buraya geldiğiniz zaman, bizim dahili işlerimize karışmayacağınız, hükümetiniz nâmına söylemiştiniz ve biz İngiliz Hükümeti memurlarını böyle kabul eyledik.

Demek ki Hükümeti namına söz veren General Piç (Beach) yalan söylemiştir.”57 diyerek devamında İngilizlerin Ermenileri Kars’a getirip yerleştirilmeleri veya onlara Kars sınırında yer gösterilmesi tekliflerini de haklı gerçeklerle kesinlikle reddetmiştir.

Kafkasya’daki Umum İngiliz Komutanı General W.M.Thompson, 4 Nisan 1919 tarihinde General K.M.Davie’yi Erivan, Kars Vilayeti, Nahçıvan Bölgesi ve Borçalu tarafsız bölgesinden sorumlu tayin etmişti58.

 

General Davie’ye verilen talimatta; özellikle bölgeyi ilgilendirenler şunlardı:

Kars Vilâyeti ve Nahçıvan bölgesinin Paris Barış Konferansı kararına kadar, Ermeni Hükümeti’nin yetkisine verilmesi; Kars Şûrâsı’nın en kısa zamanda dağıtılması ve liderlerin sınır dışı edilmesi, en ufak bir şüphede Türklerin tutuklanıp Tiflis’e gönderilmesi, yukarıdaki, hazırlıkların 30 Nisan’a kadar tamamlanması; İngiliz askerlerinin çekilerek yerlerini Ermeni Hükümeti ve bir misyona bırakması şeklinde idi59.

Nitekim Kars’a 2500 Ermeni askerini de getiren İngilizler, 13 Nisan 1919 günü Kars’ı işgal ile Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’ni dağıtıp; Hükümet Başkanı Cihangiroğlu İbrahim Bey ile birlikte toplam 12 Hükümet üyesini tutukladılar.

İngilizler Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti üyelerini Tiflis-Batum-İstanbul yoluyla Malta’ya sevk ettiler.

Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin Hariciye Nazırı olan Piroğlu Fahrettin Erdoğan Bey, Hükümeti’nin her türlü menfaatlerinin temini için 3 Mart 1919 tarihinde Erzurum’a geldikten sonra 17 Nisan 1919 tarihli bir “İntibâhnâme” yayınlamıştı.

1.000 adet basılarak halka, tüm aşiret reislerine ve Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyetleri’ne gönderilen bu İntibâhnâme’de; Elviye-i Selâse halkının esaret yıllarından itibaren yaşadıkları, mücadeleleri ve Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin amaçları anlatılıyordu.

İşte bu intibâhnâmeden merkezi Kars olan Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin sınırlarından bahsederken; Nahçıvan; Sürmeli, Iğdır, Şerur, Şahtahtı, Yenice, Culfa ve Ordubad da sınırları içinde belirtilmektedir60.

Tüm bunlar, Elviye-i Selâse ile Nahçıvan ve çevresinin Ermeni istilâ ve mezalimine karşı birbirinden ayrılmaz bir bütünlük içinde mücadele ettiklerini gösteriyordu.

Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin dağılması, topraklarının İngilizlerin yardımı ile Ermeniler tarafından işgalinden sonra Ermenilerin Kafkaslarda Türkleri yaptıkları mezalim ve soykırım gün geçtikçe atmıştı61.

Öyle ki, Kâzım Karabekir Paşa’nın 11 Temmuz 1919 tarihinde Harbiye Nezâreti’ne gönderdiği yazısında İngiliz Yarbayı Rawlinson’un da bunu doğruladığını bildirmişti62.

Kâzım Karabekir Paşa daha sonraki 19 Temmuz63 ve 25 Temmuz64 tarihli şifrelerinde de; Ermenilerin Kars, Nahçıvan ve Kağızman havalisinde, halka yaptıkları mezalimin gittikçe arttığını tekrar etmişti.

Ermenilerin Kars’tan Nahçıvan’a kadar uzanan tüm Kafkaslardaki mezalimi ve soykırım hareketi, TBMM’nin Doğu Harekâtında kadar devam edecektir.

 

Erzurum Kongresi-Elviye-i Selâse ve Nahçıvan

 

Elviye-i Selâse Nahçıvan ilişiklerinde bir başka örnek de Erzurum Kongresi’dir.

Mondros Mütarekesi sonrası, Doğu Anadolu vilayetlerinin haklarını korumak, Ermenilere verilmek istenen bu toprakların Türk yurdu olduğunu ispat etmek için ilmî, fikrî, siyasî ve gerekirse silahlı mücadele etmek için 2 Aralık 1918’de İstanbul’da kurulan Vilâyât-ı Şarkîyye Müdâfâa-i Hukûk Millîye Cemiyeti, 10 Mart 1919’da Erzurum’da bir şubesini açmıştı.

Vilâyât-ı Şarkîyye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Cemiyeti Erzurum Şubesi, Erzurum’da Vilâyet Kongresi yapacağını, kendisine bağlı sancak ve kazalara duyurmuştu65.

Dolayısıyla o tarihlerde Erzurum Vilâyeti’ne bağlı bir sancak olan Beyazıt’tan delege istenildiğini öğrenen Nahçıvanlılar da bir temsilci ile bu Vilâyet Kongresi’ne katılmak istemişlerdi.

Hacı Cebbar KÖMEK Bey, Nahçıvan Delegesi seçilerek Beyazıt’a gönderilmişti.

Telgraf şöyle idi;

Hacı Cebbar Bey, Erzurum’a gönderdiği 1 Haziran 1919 tarihli şu telgrafı ile kongreye katılma isteğinde bulunmuştu.

“Erzurum Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti’ne,

Bilûmum Nahçıvan, Şeril (Şerür), Ordubad, Vedibasar havalisi ahali-i İslamiye tarafından intihâb olunmuş bir Hey’et sıfatıyla Erzurum’da in’ikaadı takarrur eden kongrede iştirâk edebilüp bilmeyeceğimizin iş’ârı, mütemennadır.

Nahçıvanlı Cebbar Bey”66

Bu telgraf, 3 Haziran günü Erzurum’daki Cemiyet’e ulaşmıştı.

Hacı Cebbar Beğ, 11 Haziran 1919 günü Erzurum Vilâyat-ı Şarkiye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti’ne ikinci bir telgraf göndermişti.

“Erzurum Vilâyât-ı Hukûk-ı Millîye Cemiyeti’ne,

Azim bir muhit-i İslamiyenin mesâil-i hayatiyeleri hususunda lede-l-istişâre, oraya gelmek, ahassi âmalimdir.

Lakin, Beyazıt Livâsı’ndan Kongre’ye â’zâ intihâb edilmediği içün, tek başına olarak gelemeyeceğim tabi’idir.

İngiliz askerinin Nahçıvan’dan çekilmesi, ahali-i İslamiye hakkında revâ görülen mezâlimin tahkîki ile vaziyetin tebeddülünü bâdî olmuştur.

Ermeni kuvveti, ke-en-lem-yekûn hükmündedir.

Son talimat ve tavsiyelerinizin, intizârındayım.

 

Nahçıvan Vekili Hacı Cebbâr”67

 

 

Her iki telgraftan; Nahçıvan’ın, Elviye-i Selâse temsilcilerinin dışında kendi adlarına katılımı düşündükleri anlaşılmaktadır.

Bunun sebebi, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin dağılmasından sonraki siyasi ve askeri gelişmelerin etkisiyle gerek Elviye-i Selâse, gerekse Cenubî Garbi Kafkas Hükümeti’nin sınırları içindeki Milli Şuralar kendi adlarına faaliyetlerini sürdürmüşlerdi.

Aslında Nahçıvan zaten Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümeti’nin resmi sınırları içerisinde idi.

Ancak Hükümetin 13 Nisan 1918’de İngilizler tarafından yıkılması ve Ermenilere tesliminden sonra, Hükümetin resmi sınırları içindeki millî şurâ şubeleri, birbirleri ile de irtibatlı olarak bölgelerin kurtuluşuna çalışmışlardı.

Ama yine de Nahçıvan, İngilizlerin desteğini alan Ermeniler tarafından 20 Mayıs 1919’da işgal edilmişti68.

Tespitlerimize göre Erzurum Kongresi’ne Elviye-i Selâse’yi temsilen Kars Merkez adına Piroğlu Fahrettin Erdoğan Bey, Sarıkamış’tan Kubadoğlu Bekir Sıtkı Kubat Bey; Ardahan’dan Haşimoğlu Rasim Acar Beğ, Kağızman’dan Ali Rıza Ataman Bey ve Nahçıvan’dan Hacı Cebbâr Bey delege olarak seçilmişlerdi.

Ancak, Nahçıvan Delegesi Hacı Cebbâr Beğ, Erzurum’a gelemediğinden Kongre’ye katılamadığı kesin olarak bilinmektedir69.

Erzurum Kongresi öncesi, Erzurum Vilâyeti delegelerini temsilen M. Raif Hoca ve Trabzon delegeleri temsilen Eyyubîzâde İzzet Beğ’in bir araya gelerek Erzurum Kongresi Nizâmnâmesi Müsveddesi, yani bir program taslağı hazırlamışlardı.

7 maddelik bu program, kongrenin açılış ve sonrasında uygulanacak kuralları, yapılacak işler ve alınacak kararları kapsıyordu.

Bu programın 6. Maddesi’nin “e” şıkkında; “Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’da vukû’u bulmakta olan katliamlara karşı, tedâbir ittîhâzı”na karar verilmişti70.

Bu karardan da anlaşılacağı üzere; Erzurum Kongresi’nin, resmi olarak temsilcisi olmasa bile, o tarihlerde sınırlarımız dışında kalan Türk toprakları olan Elviye-i Selâse ve Nahçıvan ile ne kadar ilgili olduğunu göstermektedir.

Şüphesiz bu kararın alınmasında Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti’nin Hariciye Nazırı olup, Mart 1919’dan beri Erzurum’da bulunan Piroğlu Fahrettin Bey’in ve Erzurum’daki Cemiyet ile haberleşerek Ermenilerin bölgede yaptıkları mezalimleri anlatan Nahçıvanlı Hacı Cebbar Bey’in de katkılarının olduğu unutulmamalıdır71.

20 Temmuz 1919 günü Vilâyât-ı Şarkiye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti Erzurum Şubesi Başkanı Hoca Raif Efendi’nin, İstanbul’daki Merkez’e gönderdiği telgrafta; Kongre’ye Vilâyât-ı Şarkiye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti ile Trabzon Muhâfâza-i Hukûk Cemiyeti’nden başka aynı gaye ve maksad-ı milli ile teşekkül etmiş diğer cemiyetlerin iştirakiyle daha umumi bir şekil almış olduğu”72 bildirilmişti.

Bu ifadelerden, Erzurum Kongresi’ni düzenleyen adı geçen cemiyetlerden başka aynı gaye ve amaca hizmet eden başka cemiyet temsilcilerin de katıldığı ya da katılmak istediği anlaşılmaktadır.

Yine bu ifadelerden; Cenûb-i Garbi Kafkas Hükümeti Hariciye Nazırı Fahrettin Bey’in Kongreye katılma gayretleri ve 19 Temmuz 1919 tarihli resmî başvuruları ile Nahçıvanlı Hacı Cebbâr Beğ’in müracaatları ve diğer Elviye-i Selâse temsilcilerinin teşebbüsleri anlaşılmaktadır74.

23 Temmuz 1919 günü toplanan Erzurum Kongresi’nde Şirân Müftüsü’nün Arapça duası ve Kongre’nin en yaşlı üyesi sıfatıyla Vilâyât-ı Şarkiyye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti Başkanı Mehmet Raif DİNÇ Hoca’nın yaptığı açış konuşmasından sonra, Kongre Başkanlığı’na seçilmiş olan Mustafa Kemal Paşa, kürsüye çıkarak memleketin içinde bulunduğu durumu, iç ve dış olayları değerlendirdiği uzun bir konuşma yapmıştı.

Konuşmasının Elviye-i Selâse’yi ilgilendiren kısımda; Ermenilerin Nahçıvan’dan Oltu’ya kadar ki bütün bölgelerde İslam ahaliyi tazyik ve bazı bölgelerde “katliam ve yağmagirlikte” bulunduklarını; “hudutlarımıza kadar İslâmları mahva mahkûm ve hicrete mecbur ederek Vilâyât-ı Şarkiyemiz hakkındaki emellerine de doğru” ilerlemek istediklerini ifade etmişti75.

Elviye-i Selâse ve Nahçıvan, Kongre toplandığı sırada Mütareke’nin 11. Maddesi’ne göre sınırlarımız dışında kaldığından; İtilâf Devletleri Mütareke’nin 7. ve 24. Maddeleri’ne dayanarak müdahale etme haklarına sebebiyet vermemek için resmen temsilcilerin katılmasından sakınıldığı da düşünülebilir.

Çünkü Erzurum Kongresi’nin 27 Temmuz 1919 günlü toplantısında Elviye-i Selâse delegeleri (19 Temmuz 1919 tarihli) Kongre’ye kabulleri hakkındaki mektup okunmuştu.

Ancak bu delegelerin Kongre’de “alenen isbâtı vücud etmeleri”nin mütarekeye aykırı olacağı, hem de kendileri için mahzurlu olacağı düşüncesiyle kendilerine özel olarak cevap verilmesine karar verilmişti76.

Sonra 5. Madde’nin görüşülmesine geçilerek; “Kafkas Müslümanlarına ta’allûk eden bu maddenin, ehemmiyeti fevkâlâde-i siyâsiyesine (yani Mondros Mütarekesi ile Türkiye’ye bırakılan yeni sınırların dışında bulunmalarına) mebnî burada dercine lüzum olmadığından tayyine karar verilmişti”77.

Erzurum Kongresi’nin 7 Ağustos 1919 tarihli Beyanâmesi’nin girişinde; “Ermenilerin Kafkaslar dahilinde hududlarımıza kadar dayanan katliam ve İslamları imha siyasetlerinden”78 bahsedilmektedir.

Şüphesiz buradaki “Kafkaslar dahilindeki” ifade de, Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’da yer almaktadır.

Beyannâme’nin 2. Maddesi’nde “vatanımızın bütünlüğü ve milletimizin istiklâlinin sağlanması için milli kuvvetlerin işler hale getirilecek; milli iradeyi hâkim kılmak kararı yer alıyordu79.

3.Madde’de ise “Her türlü işgal ve müdahalesinin Rumluk ve Ermenilerle teşkili gayesine matuf telâkki edileceğinden” bahiste İtilaf Devletleri’nin çeşitli bahanelerle yaptıkları siyasi ve askerî müdahale ve işgallerle yurdumuzun herhangi bir parçasının Rum ve Ermenilere peşkeş çekilmesi reddediliyordu.

Elviye-i Selâse ve Nahçıvan, her ne kadar Erzurum Kongresi’nde resmi temsilcileri nezdinde temsil edilmemişlerse de; Beyannâmenin 6. Maddesi’nde Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’a olumlu mesaj verilmekteydi.

6.Madde’de; mütarekenin imzalandığı tarihteki sınırlarımız dahilinde kalan topraklarımızın bir bütün ve milletimizin birbirinden ayrılması mümkün olmayan öz kardeş oldukları vurgulanıyordu80.

Mütarekenin imzalandığı tarihte Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’ın henüz işgal edilmediği zaten bilinen bir gerçekti.

Mustafa Kemal Atatürk’ün kısa ve öz ifadesi ile Erzurum Kongresi kararlarında “millî” hududlar içindeki vatan bir bütündür.

Birbirinden ayrılık kabul etmez81 fikri hakimdi.

Nitekim Mustafa Kemal Atatürk, 24 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Erzurum Kongresi’ni değerlendirdiği konuşmasında; mütarekenin imzalandığı tarihteki sınırlarımızın “millî sınır” olduğunu vurgulamış ve bu sınıra Elviye-i Selâse’yi de dahil etmişti82.

Kongre sırasında, 27 Temmuz 1919 günü kongrede alınan karar gereğince; 12 Ağustos 1919 günü Elviye-i Selâse’deki kardeşlerimize iletilmesi için  Süleyman Necati Güneri  Beğ’e bir yazı yazılmıştı.

“Hususî  12 Ağustos 1335

Necati Efendi Birâderimize,

Elviye-i Selâse’deki İslam Cemiyyeti’nin nezdinizdeki itimâdnâmesi manzûrumuz oldu. Hakkı Âli’nizde ibraz edilmiş bulunan itimâd da, ne kadar isâbet vardır.

Zât-i Âliniz, Şarkî Anadolu’nun Erzurum’da akdeylediği Kongre’de murahhas olarak hazır bulunmuş olduğunuzdan; Kongre’nin mukarrerat-ı Esâsiye ve Nizâmnâme-i Dahilisine ve bil’umûm dindaşlarımız ve bilhâssa Eczâ-yi Memâlik-i Osmaniyye’den olan Elviye-i Selase’deki İslam kardaşlarımız hakkındaki Kongre Heyeti’nin tahassüsât-ı samimiyyesine, yakından kesbi vukuf eylediniz.

Bugün mevcud olan bazı esbâb ve mevâni-i siyasiyyenin, kariben zevkale mahkûm olduğu hakkındaki kanâ’ate, muttali oldunuz.

Bütün bu nikaat-i nazarı, Elviye-i Selâse’deki İslam kardaşlarımıza, izâh ve ona nazaran icâbatına nikât tevessül buyurulması ve âtinin bahşedeceği müsâid şeraite itmi’nân ile intizarın mûcîbi muhassenât olacağı, işbu varka ile de te’yîd olunur.

Mustafa Kemâl, Hüseyin Rauf, Raif”83

Kongre, Heyet-i Temsiliye’nin diğer üyeleri memleketlerine döndüğünden, Heyet adına Mustafa Kemal, H. Rauf ve Raif Hocaların imzalarıyla hazırlanan bu tezkere ile bir anlamda Elviye-i Selâse temsilcileri ve halkının gönlü alınmak istenerek konuya açıklık getirmektedir.

Bu Tezkere’den; Elviye-i Selâse’deki İslâm Cemiyeti’nin Süleyman Necati Bey ve kongreye sunulmak üzere gönderdikleri bir İtimâdnâme’den söz ediliyor.

Bu itimâdnâme, Ardahan Millî Şûrâsı’nın Fahrettin ve Rasim Beyleri murahhas seçip, görevlendirdiklerine dair olan mazbatadan ayrı bir yazı olmalı.

Ne zaman yazıldığı belli olmayan ve elimizde bulunmayan bu itimâdnâme, Albayrak Gazetesi sahibi ve başyazarı olan Süleyman Necati Bey’in; Erzurum’da bulunan Fahrettin Bey’e destek ve yardımlarından dolayı, yakın ve samimi bulunup yazılmış olmalı.

Süleyman Necati Bey’e olan güvenlerinin çok olduğu anlaşılan bu İtimaâdnâme’yi Kongre Heyeti’nin de görüp takdir ettiği anlaşılmaktadır.

Kongre Heyeti, Necati Bey’in Kongre’de murahhas olarak bulunmasından dolayı, “Kongre Kararları ve Dahili Nizamnâmesi’ne de yansıyan ve Osmanlı topraklarının bir parçası kabul edilen Elviye-i Selâse’deki “İslam kardeşlerimiz” hakkındaki samimi duygularına yakından şahit olduğunu belirterek; bugün için mevcut olan bazı siyasî engel ve sebeplerin, yakında değişeceğine inandıklarını belirtiyorlardı.

İşte bütün bu durumların, Elviye-i Selâse’deki kardeşlerimize anlatılıp, onların inandırılıp, güvenlerinin sağlanması için aracı olması istenerek; gelecekte uygun şartların olacağına kesinlikle inanarak beklemelerinin daha iyi olacağı bildiriliyordu.

Erzurum Kongresi’nde gerek Mustafa Kemal Atatürk’ün açış konuşmaları, gerek görüşmeler ve gerekse Kongre Beyannâme Kararlarından da anlaşılacağı üzere Kafkasların tümümün geleceği ve orada yaşayan ırkdaşlarımızın can güvenliği ile ilgili oldukları açıkça görülmektedir.

Mustafa Kemal Atatürk, Sivas’ta toplanacak olan “Genel Kongre” için Erzurum’dan ayrılmadan önce XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa’nın hazırladığı 10 maddelik ve haşiyeli bir “Hatırası” vardır.

Bu Hatıra’nın 4. Maddesi’nde “Kafkasya’daki Ahali-i İslamiye ile ele ele vermek elzemdir.

Bu revabıta bizim gibi, Azerbaycan’ın ve Şimâlî Kafkasya’nın şiddetli ihtiyacı vardır: zira Rusya dahilindeki Ermenistan’ı büyütmemek ve üç taraftan tazyik ile olduğu yerde daima zaif ve mahdut ve kuvvetten mahrum tutmak Türk’ün ve İslam’ın mevcudiyet politikasıdır”84.

Aynı gerçeklerden kaynaklanan Türk tarafının endişe ve istekleri Mayıs 1918’deki Batum Konferansı esnasında da Ermeni Heyeti’ne bildirilmişti85.

Amaç ise, Ermenilerin bölgedeki Türklere tekrar mezalim ve soykırım uygulamalarına engel olmaktı.

Yani, Azerbaycan-Nahçıvan ve Türkiye ile çevrilecek olan Ermenistan’ın zararsız hale gelmesi sağlanacaktı.

İşte bu noktada; Türkiye ile Azerbaycan hatta tüm Türk dünyası arasında doğal bir bağ olan Nahçıvan ayrı bir önem kazanıyordu.

 

Doğu Harekâtı ve Antlaşmalarda Nahçıvan

 

TBMM’nin emir ve kararı ile Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, Ermenilerin Elviye-i Selâse ve Kafkaslardaki Türklere uyguladıkları mezalim ve soykırımına son vermek üzere 28 Eylül 1920 Doğu Harekâtı’nı başlatmıştı.

Başarılı olan bu harekâtın sonunda Kars ve çevresi kurtulmuş; Ordumuz Gümrü’yü de ele geçirmişti.

2/3 Aralık 1920’de imzalanan Gümrü Antlaşması86 ile de Elviye-i Selâse ve Kafkaslardaki dolayısıyla Nahçıvan’daki Ermenilerin işgal ve mezalimine son verilerek; Ermeniler kontrol altına alınması sağlanmıştı.

Gümrü Antlaşması’nın 2. Maddesi gereğince, “Nahçıvan, Şahtahtı, Şerur mıntıkasında bilâhare arây-ı umûmîyenin tayin edeceği şekl-i idare ye ve bu idarenin ihtiva edeceği araziye Ermenistan müdahale etmeyecek ve işbu mıntıkada şimdilik Türkiye himayesinde bir idare-i mahalliye tesis olunacaktı87.

Ancak Ermenistan’ın 5 Aralık 1920 88 tarihinde Sovyetleştirilmesiyle yeni kurulan Sovyet Ermeni Hükümeti, Taşnak Hükümeti’nin imzaladığı Gümrü Antlaşması’nı reddetmişti89.

Ayrıca Gümrü Antlaşması’nı, Sovyet Rusya ve 27 Nisan 1920’de Bolşeviklerin Azerbaycan’da idareyi ele geçirmeleri üzerine kurulan Azerbaycan Sovyet Hükümeti de reddetmekteydi90.

Azerbaycan Komünist Partisi, Sovyet Rusya’nın baskısıyla, henüz Ermenistan Sovyetleştirilmeden önce 30 Kasım 1920 günü, Sovyet Ermenistan’ı ile sınırların kaldırılması, Ermenistan ile askeri ittifak ve petrol işbirliğinin kurulması, Ermenistan’a karşı askeri faaliyetlerin durdurulması, Karabağ’a kendi iradelerini tayin hakkı tanınması, Nahçıvan ve Zengezor’un Ermenistan’a hediye edilmesini kararlaştırmıştı91.

Nitekim Azerbaycan Sovyet Hükümeti, 1 Aralık 1920 tarihinde Nahçıvan ve Zengezor’u Ermenilere hediye ettiğini ilan etti92.

Nahçıvan’da açıkça Rus-Ermeni ittifakı ile hileli siyaseti söz konusu idi.

Çünkü daha 10 Ağustos 1920’de93 Ruslar ile Ermeniler arasında yapılan gizli bir antlaşmayla Şahtahtı-Nahçıvan-Culfa demiryolunun kullanımı Ermenilere bırakılmıştı.

Her ne kadar V.İ.Lenin, Moskova’da görüşmelerde bulunan Bekir Sami ve Yusuf Kemal Beylere bu antlaşmayı kastederek; “Biz muahede yapmakla hata ettiğimizi anladık düzeltmeye çalışacağız.

Biz düzeltemezsek de, siz düzeltirsiniz94 demişse de samimi olmadıkları daha sonra görülecektir.

Bu haksızlığa gerek Nahçıvanlılar95 gerekse TBMM Hükümeti şiddetli tepki göstermekte gecikmedi96.

Çünkü Gümrü Antlaşması’na göre Nahçıvan, Türkiye’nin himayesinde idi ve Türk askeri hem sınırları koruyor, hem de kontrolü elinde bulunduruyordu.

TBMM Hükümeti adına Moskova’ya Sovyet Rusya Hükümeti ile görüşmeye giden Yusuf Kemal Bey’e, Hükümet Başkanı Mustafa Kemal Paşa tarafından özellikle  “Nahçıvan’ın Türk kapısı olduğu hatırlatılarak ona göre davranılması istenmiştir97.

Görüşmelerde, Ruslara, Nahçıvan’ın Türkiye’de kalması kabul ettirilemeyince; Türk Heyeti Nahçıvan’ın Türkiye ve Azerbaycan himayesinde kalmasını teklif etmiştir98.

27 Nisan 1920 tarihinden itibaren resmen Sovyet Rusya’nın siyasi,  askeri işgal ve kontrolü altında olan Sovyet Azerbaycan’ın bir daha baskı ile Nahçıvan’ı Ermenistan’a terk etmesini önlemek için, Türk Heyeti 16 Mart 192199 tarihinde imzalanan Moskova  Antlaşması’nın 3. Maddesi’ne özel bir ifade koydurmayı başarmıştı.

Bu ifadeye göre; Azerbaycan, Nahçıvan’ın himaye hakkını üçüncü bir devlete terk etmemek şartı ile üzerine almıştı.

Eğer Azerbaycan Nahçıvan’ı Ermenistan’a veya Rusya’ya terk ederse; böyle bir durumda da Türkiye’ye müdahale hakkı doğuyordu.

Türkiye, Azerbaycan’ı Nahçıvan’ın himayesini bırakmış kabul edecekti100.

Moskova Antlaşması ile Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’ın Milli Mücadele’nin başından beri devam eden kader birliğinde yolları ayrılıyordu.

Türk askeri harekatı ile Anavatan’a tekrar kavuşan Kars, Ardahan ve Batum’un sevinci de uzun sürmemişti101.

Çünkü Moskova Antlaşması ile Batum Gürcistan’a bırakılmıştı. Aslında Sovyet Rusya  Moskova Antlaşması’ndan bir yıl önce 7 Mayıs 1920 tarihinde Menşevik Gürcü Hükümeti ile yaptığı gizli  antlaşmanın 3. Maddesi ile Batum’u Gürcistan’a bırakmayı kabul etmişti ve bunu gerçekleştirmek için de çok uğraşmıştı.

Böylece 28 Ocak 1920 tarihinde Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nce kabul edilen Misak-ı Milli’nin 2. Maddesi’nde yer alan Elviye-i Selâse ile ilgili karar Batum hariç Kars ve Ardahan’ın Anavatan ile tekrar birleşmesi sağlanarak gerçekleştirilmişti.

Nahçıvan’ın Anavatan ile birleşmesi sağlanamamış ise de; Azerbaycan’ın himayesinde varlığını sürdürmesi sağlanmıştı.

15 Nisan 1921 tarihinde Türk Dışişleri ve Genel Kurmay Başkanlığı’nın Kâzım Karabekir Paşa’dan bölgeyi boşaltmasını istemesi üzerine; Nahçıvan’ı Ermenilere karşı korumak için görevlendirilmiş olan Nahçıvan Türk Birliği’ne geri çekilme emri verildi.

Alınan emir gereğince, Türk askeri Nahçıvan’dan geri çekilerek 16 Nisan 1921 günü Doğu Beyazıt’a döndü102.

Sovyet Rusya ile imzalanan Moskova Antlaşması’nın ki Maddesi’ne göre de, antlaşmanın en kısa zamanda Kars’ta Kafkas Hükümetlerince onaylanması gerekiyordu.

Türkiye, Elviye-i Selâse ve Nahçıvan ilgilendiren maddeleri ilgili Kafkas Hükümetlerine kabul ettirerek garanti altına almak istiyordu.

Antlaşma, 13 Ekim 1921 tarihinde Kars’ta Türkiye, Azerbaycan; Gürcistan ve Ermenistan Hükümetleri arasında onaylandı103.

Kars Antlaşması’nın 5. Maddesi’ne göre, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan, tespit edilen sınırlar dahilindeki Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın himayesinde muhtar/özerk, bir yönetim olduğunu kabul etmişlerdi.

Böylece Nahçıvan’ın statüsünün korunması sağlanmıştır.

 

NOT: Türk parası karşılığı üçyüz kırkbeş milyon ikiyüzyedi bin üçyüz bir Osmanî ve birbuçuk mecidiyedir.

Bkz. Osman Nuri, Abdülhamit-i Sânî ve Devr-i Saltanatı, I, Nâşîri: Tüccarzâde Hilmi, İstanbul, 1329, I, s.357.

1 Osman Nuri, Abdulhamid-i Sânî ve Devr-i Saltanatı, I, s.357; Nihat Erim, Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih, I, Ankara, 1953, s.396-97.

2 E. Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, VIII, Ankara, 1983, s.77; A. Nimet Kurat, Rusya Tarihi, Başlangıcından 1917’ye Kadar, Ankara, 1987, s.356.

3 A. Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, Ankara, 1970, s.384; Yusuf Hikmet BAYUR, Türk İnkılâbı Tarihi, III/4, TTK, Ankara, 1983, s.135; Stefanos YERASİMOS, Türk Sovyet İlişkileri, Ekim Devriminden Milli Mücadeleye, İstanbul, 1989, s.43.

4 Düstur, X. İkinci Tertip, 1928, s.409; A. N. Kurat, Türkiye ve Rusya, s.652; Tülay Duran, “Bolşeviklerin Batılılarla İlk Diplomatik İlişkileri, Brest Litovsk Antlaşması ve Türkiye” B.T.T.D., Sayı:38, Kasım 1970, s.17; Selami Kılıç, Türk-Sovyet İlişkileri Doğuşu, İstanbul, 1998,s.378.

5 Daha geniş bilgi için bkz. S. Esin DAYI, Elviye-i Selâse’de (Kars, Ardahan, Batum) Milli Teşkilatlanma, Erzurum, 1998, s.60-67.

6 Anavatan’a İlhak”, İkdam, 16 Ağustos 1334; Hilmi Uran, Hatıralarım, Ankara, 1959, s.96.

7 Richard G.Hovannisian, Armenia on the Road to Independence 1918, Berkeley; Los Angeles, 1967, s.195.

8 Daha geniş bilgi için bkz. Enis Şahin, Trabzon ve Batum Konferansları ve Antlaşmaları (1917-1918), T.T.K., Ankara, 2002.

9 Dokumenti i Materyalı Po vneşney politike zakavkaziye; Gruzii, Tiflis, 1919, s.243; Y. H. Bayur, Türk İnkılâp Tarihi, III/4, s.194; A. N. Kurat, Türkiye ve Rusya, s.477.

10 S.E. Dayı, Elviye-i Selâse’de Milli Teşkilatlanma, s.59.

11 Tülay Duran, “Bolşeviklerin Osmanlı Devleti İle Yaptıkları İlk Anlaşma”, B.T.T.D., Sayı:37, Ekim 1970, s.18-20; Harp Tarihi Vesikalar Dergisi., Sayı:81, (Aralık 1982),  Belge No:1848; S. Yerasimos, s.38-40; A. N. Kurat, Türkiye ve Rusya, s.332; Y. H. Bayur, Türk İnkılâp Tarihi, III/4, s.95.

12 Arşiv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi, 1906-1918, I, BOA, Yay:23, Ankara, 1995, s.307.

13 Kâzım Karabekir’in Kaleminden Doğunun Kurtuluşu, II. Kitap, Sarıkamış, Kars ve ötesi, Yay. Haz. Prof. Dr. Enver Konukçu, Erzurum, 1999, s.369.

14 K. Karabekir, Sarıkamış, Kars ve Ötesi, s.413.

15 K. Karabekir, Sarıkamış, Kars ve Ötesi, s.471.

16 K. Karabekir, Sarıkamış, Kars ve Ötesi, s.460-470.

17 Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3’ncü Ordu Harekâtı II, Ankara, 1993, s.540-41; Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Sınırlar Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu (Çev. Şirin Tekeli), İstanbul, 1994, s.308-309.

18 Hilmi Uran, Hatıralarım, Ankara, 1959, 105.

19 Y.H. Bayur, Türk İnkılâp Tarihi,  III/4, Ankara, 1983, s.258.

20 Kafkas Cephesi 3’ncü Ordu Harekatı II, s.601.

21 Y. H. Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, III/4, s.259.

22 Türk İstiklâl Harbi, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, I, Ankara, 1999, s.222; Tevfik Bıyıklıoğlu, “Mondros Mütarekesi’nde Elviye-i Selâse ile İlgili Yeni Vesikalar”, Belleten, XXI/84 (1957), s.572-73.

23 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.72.

24 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.73.

25 İbrahim Ethem Atnur, Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçıvan (1918-1921), T.T.K., Ankara, 2001, s.85.

26 Kafkas Cephesi, 3’ncü Ordu Harekatı, II, s.633-634.

27 Fahrettin Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, Ankara, 1954, s.184; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.87; İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.84-85.

28 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.70-71.

29 T. Bıyıklıoğlu, “Mondros Mütarekesi’nde Elviye-i Selâse…”, s.573-574.

30 TİH, M.M. ve T. I, s.239.

31 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.91.

32 Ahmet Ender Gökdemir, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti, Ankara, 1989.

33 Cihangiroğlu, İbrahim Bey’in El Yazması Hatıraları, s.1; Server Atabek, L’Etat Du Sud-Quest Du Caucase, Batum, 1919, s.5; Alfred Rawlinson, Advantures in the Nearest, Newyork, 1923, s.155-157. Y. Haşimoğlu’nun Hatıraları,, s.28; T.BM.M., 2 C, 1336-1, s.323; M. F. Kırzıoğlu, Kars, İstanbul, 19423, s.40; Kars Tarihi, I, İstanbul, 1953, s.556; M. F. Kırzıoğlu, “Cenûbîgarbi Kafkas Cumhuriyeti (Kars Millî Şûrâ Hükümeti)”, Türk Kültürü, Sayı:72 (Ekim 1968), s.953; M. F. Kırzıoğlu, “Cihangiroğlu İbrahim Aydın (1874-1848’daki Milli Mücadele’de Kars ve Atatürk ile ilgili Belgeler”, Belleten, XLVIII), 189-190 (Ocak-Nisan 1964), s.124, s.124; M. F. Kırzıoğlu, Milli Mücadelede Kars, İstanbul, 1960, s.8; “Karslı Kahramanlar”, Kars Eli, Sayı:16-26 (Kasım 1965-Eylül 1966), M. F. Kırzıoğlu, “Karslı Kahramanlar”, Kars Sayı:1690-1703 (Ocak 1949-Şubat 1949), Burhan Güngör, “Tarihte Meçhul Kalmış Bir Devlet, Son Saat, 14 Kasım 1946; Sayı:114; F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.173; Cevat Dursunoğlu, Milli Mücadelede Erzurum, s.30; TİHMM ve T, I, s.167.

34 A.E., Gökdemir, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti, s.38.

35 Daha geniş bilgi için bkz. S. Esin Dayı, “1918-1920 Yılları Arasında Iğdır ve Çevresindeki Siyasi Gelişmeler”, Atatürk Üniv. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı:5, Erzurum, 1996, s.6-11; İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.96.

36 Cihangiroğlu İbrahim Bey’in El Yazması Hatıraları, s.1; F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.173; M. F. Kırzıoğlu, Kars Tarihi, I, s.556; S.E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.91.

37 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.169; M. F. Kırzıoğlu, Kars Tarihi, I, s.556-557; M. F. Kırzıoğlu, “Cenûbîgarbî Kafkas Cumhuriyeti” Türk Kültürü, Sayı:72, (Ekim 1968), s.958-959.

38 İ. Cihangiroğlu, Hatıralar, s.4-26.

39 İ. Cihangiroğlu, Hatıralar, s.l25.

40 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.382.

41 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.92; ATASE Arşivi, Kls:251, A.4-8314, D.4-1, F:13.

42 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.100-101.

43 İ. E. Atnur, Nahçıvan…, s.97-98; A. E. Gökdemir, Cenub-i Garbî.., s.46.

44 Cihangiroğlu İbrahim Bey, Hatıralarında Aras Türk Hükümeti’nin Başkanının adını Emir Bey Vezirof olarak vermektedir. (İ. Cihangiroğlu, Hatıralar s.5, 8 ve 14); A. E. Gökdemir ise Aras Türk Hükümeti Başkanı’nın adını Emir Bey Ekberzâde olarak vermektedir. Bkz. A. E. Gökdemir, Cenubî Garbî,…, s.46.

45 Cihangiroğlu’nın hatıralarında Bağır Bey Maliye Nazırı olarak geçmektedir. Bkz. İ. Cihangiroğlu, s.15.

46 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.167.

47 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.93.

48 S.E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.93.

49 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.168-169; M. F. Kırzıoğlu, Kars Tarihi, I, s.556; Milli Mücadele’de Kars, s.8, “Cenûbîgarbî Kafkas Cumhuriyeti”, Türk Kültürü, Sayı:72 (Ekim 1964), s.957.

50 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.169, M. F. Kırzıoğlu, Kars Tarihi, I, s.556-557; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.93-94.

51 Daha geniş bilgi için bkz. S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.95-99.

52 Daha geniş bilgi için bkz. S. Esin DAYI, “I. Oltu İslâm Terâkkî Fırkası Kongresi (21 Şubat 1920)”, Geçmişten Geleceğe Oltu ve Çevresi Sempozyumu 1-3 Temmuz 1998, Oltu, Erzurum, 1998, Erzurum, s.62-74.

53 F. Erdoğan, s.248-259; F. Kırzıoğlu, Milli Mücadele’de Kars, I, İstanbul, 1960, s.27-28; S. E. Dayı, “Elviye-i Selâse’de…, s.105-106.

54 K. Karabekir, s.55-56

55 Server Atabek, L’Etat Du Sud Quest Du Caucase, Batum, 1919, s.5.

56 A. E. Gökdemir, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti, s.133.

57 İ. Cihangiroğlu, Hatıralar, s.1-3.

58 R.Hovannıssıan, The Republic of Armenia, The First Year 1918-1919, I, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 1971, s.215.

59 R.Hovannıssıan, The Rebuplic of Armenia, I, s.215-216.

60 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.201-203; M. F. Kırzıoğlu, Milli Mücadele’de Kars, I, İstanbul, 1960, s.55-57; M. F. Kırzıoğlu, Edebiyatımızda Kars, İstanbul, 1958, s.149-151; A. F. Gökdemir, Cenûbîgarbî Kafkas Hükümeti, s.149.

61 İ. Cihangiroğlu, Hatıralar, s.40-41; Tevhididdin Mamiloğlu’nun El Yazması Hatıraları, s.1-2; F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.206-207;  Hüseyin Köycü, “Oltu İslam Milli Komitesi”, Şenkaya, 18 Mart (Nisan) 1952, Sayı:20; C. Dursunoğlu, Milli Mücadele’de Erzurum, s.46-47; M. F. Kırzıoğlu, Kars Tarihi, I, s.558.

62 ATASE Arşivi, Kls.82, A.1-2, D.210-304, F.24-1; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, S.153.

63 ATASE Arşivi, Kls.82, A.1/-2, D.210-304, F.23; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.153.

64 T.C., B.O.A, Belge No:1150/9-1x2a, IX-2b; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.154.

65 M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, I, s.178.

66 M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, I, s.31; Bekir Sıtkı Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler, Ankara, 1969, s.6.

67 M. F. Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, I, s.37; B. S. Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler, s.10.

68 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.186.

69 S. E. Dayı, Erzurum Kongresi’nde Elviye-i Selâse Meselesi, s.61.

70 F. Erdoğan, Türk Ellerinde Hatıralarım, s.228; F. Kırzıoğlu, “Yayınlanmamış Belgelerle Erzurum Kongresi’nin İlk Günü, BTTD, Sayı;35 (Ağustos 1970), s.10; Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, II, s.5.

71 S. E. Dayı, Erzurum Kongresi’nde Elviye-i Selâse Meselesi, s.24.

72 M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, I, s.146.

73 ATASE, Arşivi, Atatürk Özel Arşivi, Kls.5, D.1335-5-1, F.3; S. E. Dayı, “Elviye-i Selâse’de…, s.160; S. E. Dayı, Erzurum Kongresi ve Elviye-i Selâse Meselesi, s.18.

74 S. E. Dayı, Erzurum Kongresi ve Elviye-i Selâse Meselesi, s.25.

75 M. F. Kırzıoğlu, Bütünüyle Erzurum Kongresi, II, s.18-19.

76 M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, II, s.103.

77 M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, II, s.103.

78 Mazhar Müfit Kansu, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, I, Ankara, 1986, s.114;

79  M. M. Kansu, Erzurum’dan…, I, s.115; C. Dursunoğlu, s.169; Hayri Mutluçay, Erzurum Kongresi’nin Tutanak ve Kararları, BTTD XI/16, s.7; M. F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, II, s.251. Mithat Sertoğlu, “Erzurum Kongresinin Bilinmeyen İki Belgesi, BTTD, (13 Ekim 1968), s.5. Cevat Dursunoğlu, Milli Mücadele’de Erzurum, s.168.

80 C. Dursunoğlu, Milli Mücadele’de Erzurum, s.169; Kâzım Karabekir İstiklal Harbimiz, İstanbul, 1988, s.100; M.F. Kırzıoğlu, Erzurum Kongresi, II, s.252.

81 Kemal Atatürk, Nutuk, I, İstanbul, 1983, s.65.

82 TBMM Zabıt Ceridesi, I, 1336, s.16.

83 ATASE, A.Ö.A.Kls.5, D.1335/5-1, F.3-1.

84 ATASE Arşivi, D.1335/5, 1, F.41; S. E. Dayı, Erzurum Kongresi’nde Elviye-i Selâse Meselesi, s.54-55.

85 Bkz. “Nahçıvan’ın Önemi Hakkında” Başlık, s.2.

86 K. Karabekir, İstiklâl Harbimiz, s.862; Serge Afanasyan, L.’Arménia, L’Azerbaidjan et la Géorgie, de L’indépendance a L’ınstauration du pouvoir soviétique (1917-1923), Paris, 18981, s.147; TBMM ZC, VI, s.284; Albayrak, 12 Aralık 1920 ve 20 Aralık 1920; Sayı:123; TİH Doğu Cephesi, III, s.308-311; İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları (1920-1943), I, s.19-23; HTVD, Kars İli Özel Sayısı, s.49 (Eylül 19064), Belge No:1149; İskender Yılmaz, Gümrü Antlaşması, s.125.

87 “(Gümrü/Aleksandrapol)’da Türkiye ile Ermenistan Anasında Münakid Muahede-i Sulhiyye Metni”, Albayrak, 13 Aralık 1920, Sayı:122, s.2, Devamı 20 aralık 1920, Sayı:122, s.1045, I, Ankara, 983, s.119-123; K. Karabekir, İstiklal Harbimiz, s.862, S. Afanasyan, s.147;  Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, VI, s.284-430; İskender Yılmaz, Gümrü Antlaşması, s.102-107; T.İ.H., III, s.225 ; İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasi Antlaşmaları, 1920-1945, I, TTK, Ankara, 1989, s.19-23.

88 Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922), I, Ankara, 1970, s.131; İ. Yılmaz, Gümrü Antlaşması, s. 125

89 Yusuf Kemal Tengirşek; Vatan Hizmetinde; Ankara, 1981, s.208.

90 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.405.

91 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.407-408.

92 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.408.

93 S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de…, s.249.

94 Y. K. Tengirşek, Vatan Hizmetinde, s.158; Ali Fuat Cebesoy, Moskova Hatıraları, Ankara, 1982, s.89.

95 TBMM ZC, VIII, s.62.

96 TBMM ZC, VIII, s.62; TBMM Gizli Celse Zabıtları, GCZ, I, s.440-41.

97 İ. E. Atnur, Nahçıvan, s.412.

98 Y. K. Tengirşek, Vatan Hizmetinde, s.210.

99 TBMM ZC, XI, s.322; A. F. Cebesoy, Moskova Hatıraları, s.193; K. Karabekir; İstiklal Harbimiz, s.800-805; Y. K. Tengirşek, Vatan Hizmetinde, s.217-218; Düstur, 3.Tertip; II, s.102-117; S. Yerasimos, Türk Sovyet İlişkileri, s.314; İ. Soysal, Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları, s.32-33.

100 TBMM ZC, II, s.227.

101 ATASE Arşivi, Kls.852, A.6-2865, D.(13)-16, F.69; S. E. Dayı, Elviye-i Selâse’de.., s.190; S. Yerasimos, Türk Sovyet İlişkileri, s.152.

102 Veysel Ünüvar, Bolşeviklerle Sekiz Ay, İstanbul, 1948, s.87; K. Karabekir, İstiklal Harbimiz, s.907.

103 Düstur, 3.Tertip/3, İstanbul, 1929, s.24-35; TBMM, ZC, XIII, s.259-261; K. Karabekir, İstiklal Harbimiz, s.970-973; Varlık, 14 Ekim 1921, Sayı:7.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s