“TÜRKÇEDE ÇOĞU SES SÖZCÜK BAŞINA GELMEZ” SAVINA YANIT —————- ALINTIDIR

“TÜRKÇEDE ÇOĞU SES SÖZCÜK BAŞINA GELMEZ” SAVINA YANIT

 

Çoğu kaynakta, Türkçede c, f, h, j, l, m, n, p, r, ş, v, z sesleri ile Türkçe sözcük başlamadığı ileri sürülmektedir.

Kimleri, bu bilgiyi kullanarak, Türkçenin yetersiz olduğunu ileri sürmektedirler.

Bu sözlükteki 28 ses ile başlayan (ğ ile zaten başlamaz) bölümlerden 12’sini çıkarmak demek.

Bu çok büyük bir oran…

Bu sav doğru mudur?

Tartışalım…

 

Öncelikle bu kuralın yanlış olmadığını, ancak çarpıtıldığını söylemeliyiz.

Çünkü bu kural 1500 yıl öncesinin Türkçesinde var olan bir kuraldır.

Orhun Yazıtları’nın yazıldığı dönem için doğrudur.

Ancak aradan geçen 1500 yılda, çeşitli ses dönüşümleri, ses düşmeleri vb. olmuştur.

Türkçe olan sözcükler değişime uğramıştır.

Bunda göçlerle gelen iklim değişikliğinden tutun da, zaman etmenine kadar birçok değişik etmen vardır.

Bunun sonucu olarak bu 12 sesten çoğu ile Türkçe köklü sözcükler başlar duruma gelmiştir.

Bunun yanı sıra, 1500 yıl önce de bugün de, yansıma köklü birçok sözcük zaten bu seslerle başlamış ve başlamaktadır.

Bazı kaynaklar bu durumu “istisna” diye belirtirler.

 Derler ki: “… sesleri ile yansımadan türeyen sözcükler dışında Türkçe sözcük yoktur”…

 

Tüm bunların yanında, Türkiye Türkçesi dışındaki Türkçelerde bu seslerle başlayan sözcük sayısı bizden açık ara daha çoktur. Diğer Türkçelerde ses dönüşümleri sonucu, örneğin; y sesi kimi zaman j’ye, kimi zaman c’ye dönüşmüştür. Bunun gibi türlü dönüşümler, bu kuralı değiştirmiştir.

 

Günümüz Türkçesi ile bu sesleri tek tek ele alalım…

(Yansımadan türeyenleri dışarıda bırakacağız)

 

C Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

carık: ışık (halk arasında)

carıklık: aydınlık (halk arasında)

caş: genç, delikanlı

cay-: sözünden dönmek (çay- sözcüğünden)

cazgır: bağıran kişi. (çar-: çağırmak kökünden)

cepken: üste giyilen yelek (çekmen sözcüğünden)

cığan: akçasız (çıgan sözcüğünden)

cılga: keçi yolu (cıl < col < yol – Kırgız Türkçesinden)

cılız: çok zayıf (cılgız – Kırgız Türkçesinden)

cır: Türkü (cır < yır – Kırgız Türkçesinden)

cırbala: küçük çocuk (halk arasında: cır+bala)

cırık: yarık, yırtık

cırmala-: tırmalamak (halk arasında)

cırnak: tırnak (halk arasında)

cıvık: sulu (cıvı < sıvı)

cıyın: sinir (halk arasında)

cıyındırık: sinirli (halk arasında)

cibin: sinek (çipin sözcüğünden)

cibinlik: sineklik

cibre: posa (çöp+re)

cimcik: çimdik (halk arasında)

cindoruk: en yüksek yer (çin+turug)

cop: kısa değnek (çöp sözcüğünden)

coş-: coşmak

cucuk: peynir mayası (halk arasında)

 

*EK: C sesi eski Türkçede yoktur. Çoğu zaman c sesi ile başlayan sözcüklerin ç veya y sesinden dönüştüğü görülür. Sözcük içinde açı > acı gibi uzun ünlülerin etkisiyle dönüşmüşlerdir.

 

F Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

ferik: piliç (halk arasında: bili+ç)

filiz: sürgün (bili+ç)

fitik: askerlikle ilgili belge (bitig sözcüğünden)

 

*EK: F sesi eski Türkçede yoktur. Zamanla öbke > övke > öfke dönüşümünde olduğu gibi; b sesinin v’ye, onun da f’ye dönüştüğü görülmüştür.

 

H Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

habazan: başıboş, işsiz (h+abazan)

haçan: ne zaman (kaçan sözcüğünden)

hak: kurtulmuş meyve (kak sözcüğünden)

hakan: kağan

halı: halı (kalıñ sözcüğünden)

han: kağan (han < xan < kağan < kagan)

hangi: soru adılı (kangı sözcüğünden)

hanım: kadına verilen san (kañ kökünden)

hani: soru adılı (kanı sözcüğünden)

hapaç: apış arası (halk arasında)

hapan: kapan (halk arasında)

hara: nereye (ka+ra)

hardan: nereden

haşarı: yaramaz (aşırı sözcüğünden)

hatun: kadın (katun sözcüğüden)

havlu: kurulanmaya yarayan bez (kav kökünden)

havut: deve semeri (kov: kof, boşluk kökünden)

haylaz: aylak (ay: boşta gezen)

hedik: haşlanmış buğday (halk arasında)

heke: öfke, heyecan (öbke sözcüğünden)

hep: bütün olarak (köp sözcüğünden)

him: köşe, çalılık, temel (halk arasında: im kökünden)

hin: açıkgöz (halk arasında: in kökünden)

hoca: bilge (koca sözcüğünden)

hotoz: süslü başlık

höke: kibirli, ukala (halk arasında: öke sözcüğünden)

hörgüç: devenin sırtındaki çıkıntı (örküç sözcüğünden)

höyük: küçük tepe (üyük sözcüğünden)

 

*EK: H sesi eski Türkçede yoktur. Ancak zamanla k sesinin önce q veya hırıltılı h sesine dönüşmesi, ardından da h’ye dönüşmesi ile oluşmuştur.

 

J Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

Türkiye Türkçesinde J sesi ile başlayan sözcük yoktur.

 

L Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

laçın: bir tür şahin (ala+çın)

lan: argo bir sesleniş (oğlan sözcüğünden)

loş: az ışıklı yer (yoş sözcüğünden)

 

M Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

malak: manda yavrusu (bala+k sözcüğünden)

mantar: ağaçlara saran bitki (DLT’deki mandar)

mantı: bir yemek türü (ortak Türkçe sözcüklerden)

melen: işlenmemiş toprak

melengiç: çitlembik (melen sözcüğünden)

men: ben

mengi/mengü: sonsuz (bengü sözcüğünden)

mertek: tavan kirişi (met kökünden)

miçek: sivrisinek (halk arasında)

minder: oturulan yastık (min- < bin- sözcüğünden)

moymul: yırtıcı bir kuş (boymul < boyun+ul sözcüğünden)

murç: yaprak ve çiçek tomurcukları (halk arasında)

murt: tortu (halk arasında)

mutlu: kutlu (kut sözcüğünden kutlu mutlu ikilmesi ile)

 

*EK: Türkçede baştaki b sesi kimi zaman m sesine dönüşmüştür.

 

N Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

narpız: yaban mersini (yarpız sözcüğünden)

nasıl: soru adılı (ne+asıl)

ne: soru adılı

nen: şey (ne kökünden)

neden: soru adılı

nerede: soru adılı

nereden: soru adılı

nereye: soru adılı

nesne: varlık (ne kökünden)

nevin: buğday tanesinin özü (n+evin)

neye: soru adılı

neyse: ne ise

nice: neçe

niçin: soru adılı (ne+için)

niye: soru adılı

 

*EK: N sesi ile başlayan soru adılları, Türkçedeki “ny” sesinden gelmektedir.

 

P Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

palak: ayı yavrusu (bala+k)

palaz: büyümüş civciv (bala+z)

palto: üste giyilen yelek (DLT’deki partu sözcüğünden)

pamuk: bitki adı (bamuk sözcüğünden)

papak: uzun tüylü kalpak (kap sözcüğünden)

parmak: eldeki uzantılar (bar kökünden)

parpuz: yaban mersini (yarpuz sözcüğünden)

pars: yırtıcı bir hayvan (bar: kaplan sözcüğünden)

pastırma: et türü yiyecek (bas- kökünden)

paşa: bir san (baş+ağa)

pek: katı, çok (bek sözcüğünden)

pekiyi: olur (bek+iyi)

pekiş-: sertleşmek (bek kökünden)

pekmez: bir yiyecek (bek kökünden)

peksimet: bir yiyecek (beksi ekmek)

perçem: saç (beçkem sözcüğünden)

pısırık: korkak (bus- kökünden)

piliç: büyümüş civciv (bili+ç)

pire: bir böcek türü (bürge sözcüğünden)

pis: tortu

piş-: pişmek (biş- kökünden)

pişi: bir yiyecek (biş- kökünden)

pişir-: pişirmek

pişkin: yüzsüz (biş- kökünden)

poğaça: bir yiyecek türü (boğ kökünden)

porsuk: bir hayvan türü (borsuk sözcüğünden)

pot: budanöış, kısa, cüce (bod sözcüğünden)

potuk: bir yıllık otsu tüysüz bitki (bodu kökünden)

pörsü-: buruşmak (bürsü- sözcüğünden)

pus: sis (buğu sözcüğünden)

pusu: tuzak (buğu sözcüğünden)

pürüz: kusur (pür kökünden)

 

*EK: P ile başlayan sözcüklerin çoğu, b sesinin sertleşmesiyle olmuştur.

 

R Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

Türkiye Türkçesinde R sesi ile başlayan sözcük yoktur. Bu yüzden ses türemesi ile halk arasında başına ı veya i getirilerek söylenir.

 

Ş Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

şad: prens

şalgam: bir bitki türü (çal- kökünden)

şayak: bir tür kumaş (halk arasında)

şebek: maymun türü (çep+ek)

şımar-: şımarmak (şım-: serbest bırakmak)

şımkı: ince uzun değnek (çıb+kı)

şıvgın: taze sürgün (çıvgın sözcüğünden)

şimdi: şu an (imdi sözcüğünden)

şimşek: şimşek (süğşek sözcüğünden)

şiş: şişmiş olan (siş sözcüğünden)

şiş-: şişmek (siş sözcüğünden)

şişik: şişmiş (siş sözcüğünden)

şişir-: şişirmek (siş sözcüğünden)

şişkin: şişkin (siş sözcüğünden)

şişman: şişmiş kişi (siş sözcüğünden)

şölen: eğlenceli yemek (silen sözcüğünden)

şöyle: şunun gibi (uş+öyle)

şu: gösterme sözü (şu < şol < uş ol < işte o)

 

*EK: Ş ile başlayan sözcüklerin çoğunun ilk sesi s veya ç sesinden dönüşmüştür.

 

V Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

var: yok karşıtı (bar sözcüğünden)

var-: varmak, erişmek (bar- sözcüğünden)

varak: varılacak yer (bar- sözcüğünden)

varan: ardışıklık bildiren söz (bar- sözcüğünden)

vargı: sonuç (bar- sözcüğünden)

varış: varma işi (bar- sözcüğünden)

varlık: zenginlik (bar sözcüğünden)

varsıl: zengin (bar sözcüğünden)

varvara: sonuç (bar- sözcüğünden)

vaşak: yırtıcı hayvan (üş kökünden)

ver-: vermek (ber- sözcüğünden)

verecek: verilecek olan, borç (ber- kökünden)

veresiye: sonra verilecek olan (ber- kökünden)

verev: bir köşeden bir köşeye (yer kökünden)

vergi: devlete ödenen bedel (ber- kökünden)

veri: bilgi (ber- kökünden)

verici: yayıcı (ber- kökünden)

veriliş: akış (ber- kökünden)

verim: verim (ber- kökünden)

veriş: sunma (ber- kökünden)

veriştir-: söylenmek (ber- kökünden)

versek: ihbar dilekçesi

vur-: vurmak (ur- sözcüğünden)

vurgu: baskılı söyleme (ur- kökünden)

vurgun: ani kazanç (ur- kökünden)

vurma: vuruş (ur- kökünden)

vuru: vuruş (ur- kökünden)

vurucu: etkili (ur- kökünden)

vuruş: vurma (ur- kökünden)

 

*EK: V sesi ile başlayan sözcüklerin çoğunun ilk sesi b sesinden dönüşmüştür.

 

Z Sesi ile Başlayan Türkçe Sözcüklere Örnekler:

 

zağrak: yağ kabı (zag < sag < yag)

zıpkın: av aleti (sıpkın sözcüğünden)

zibek: havan (sibek sözcüğünden)

zukma: yumruk (halk arasında: sok- sözcüğünden)

 

*EK: Z sözcüğü ile başlayan sözcüklerin ilk sesi genelde s sözcüğünden dönüşerek oluşmuştur.

 

SONUÇ:

 

Örneklerden de görüldüğü gibi yalnızca iki ses (j ve r) ile başlayan sözcük Türkçede bulunmamaktadır.

Diğer seslerle başlayan sözcükler 1500 yıl öncesinden bugüne değin ses dönüşümleri ile, halk arasında veya yazı dilinde oluşmuş durumdadır.

Bu sözcüklerin sayısının diğerlerine göre az olması, olmadığı anlamına gelmez.

Nasıl ki, başka dillerde de (örneğin İngilizcede X ile Y ile veya Z ile) bazı seslerle başlayan sözcük sayısı az ise bizde de bu doğaldır.

Ancak “yoktur” demek yanlıştır.

Burada; Türkçenin yoksul bir dil olduğu vurgusunu yapmak veya sonradan uydurulduğu söylemek isteyenlerce kullanılan bir çarpıtma söz konusudur.

Elbette bu düşüncenin yayılmasında bilgisizlik ve sorgulamadan bilgiyi almanın da etkisi vardır.

 

Hasan Şahin KIZILCIK

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s