İSMAİL BEY GASPIRALI ————————- ALINTIDIR

İSMAİL  BEY GASPIRALI

 

İsmail Gaspıralı

İsmail Gaspıralı
Doğum 20 Mart 1851
Avcıköy, Bahçesaray Rayonu
Ölüm 24 Eylül 1914 (63 yaşında)
Bahçesaray Rayonu
Diğer adı Gaspıralı İsmail, İsmail Gasprinsky
Meslek Fikir adamı, eğitimci, yazar

 

İsmail Gaspıralı (Gasprinskiy) (20 Mart 1851[1] – 24 Eylül 1914), Kırım Tatarı fikir adamı, eğitimci ve yazar-yayıncı. Gaspıralı, Rus İmparatorluğu‘nda Türk ve İslam toplumlarının eğitim, kültür reformu ve modernleşmeye ihtiyacını betimleyen Müslüman entelektüeldir.

Soyadı, Kırım‘daki Gaspra şehrinden gelmektedir.

Hayatı

Kırım’ın Bahçesaray şehri yakınlarındaki Avcıköy’de doğdu.

 Gaspıra, İsmail Bey’in babasının doğduğu yerin adıdır.

İsmail Bey’in babası, Çarlık ordusundan emekli bir teğmen olan Mustafa Alioğlu; annesi, Kırım asilzadelerinden İlyas Mirza Kaytafoz’un kızı Fatma Hanım’dır.

İsmail Bey, ilk öğrenimini Bahçesaray’da bir Müslüman mektebinde aldıktan sonra, on yaşlarındayken Akmescit Erkek Ortaokuluna başladı.

Burada iki yıl okuduktan sonra, önce Voronej’de bir askeri okula, ardından da Moskova’daki Harp Okuluna girdi.

1867’de altıncı sınıftayken, arkadaşı Mustafa Mirza Davidoviç ile Girit isyanında Rum asilerine karşı mücadele eden Osmanlı güçlerine katılmak üzere İstanbul’a gitmek için Kırım’a geldi.

Buradan gizlice Odessa’ya geçtiklerinde İstanbul’a gidemeden yakalandılar.

Bu olay, Gaspıralı’nın askerî öğrenciliğinin sona ermesine sebep oldu.

Moskova’ya tekrar dönemedi ve 1868’de, daha 17 yaşındayken Bahçesaray’daki Zincirli Medresede Rusça öğretmenliğine başladı.

Öğretmenliği esnasında Rus edebi ve felsefi eserlerini okudu. 

1872’de Kırım’dan ayrılarak İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Paris’e gitti. Paris’te bulunduğu iki yıl süresince, meşhur Rus edebiyatçısı İvan Turgenyev’in yanında yardımcılık ve bunun yanı sıra tercümanlık yaptı.[2]

Daha sonra, uzun zamandır hayalini kurduğu Osmanlı zabiti olma amacıyla 1874’te İstanbul’a gitti.

İstanbul’da kaldığı yaklaşık bir yıllık zaman zarfında, çok istediği zabit olma fikrini gerçekleştiremedi ve Kırım’a geri döndü. 

1878 yılında Bahçesaray belediyesine başkan yardımcısı seçilen İsmail Bey, bir yıl sonra da başkanlığa getirildi ve 1884 yılına kadar, beş yıl boyunca bu görevde bulundu.

1881 yılında Akmescit’te çıkarılmakta olan Tavrida gazetesinde Genç Molla takma adıyla, daha sonraları kitap haline de getirilen Rusya Müslümanlığı adını taşıyan yazılarını yazı dizisi halinde yayımladı.

Türkçe bir yayın organı çıkarmak için yaptığı resmi girişimleri reddedilmiş ancak gazetenin bütün içeriğinin Rusçasıyla birlikte yayınlanması şartıyla Türkçe bir gazete çıkarma izni aldı.

İlk sayısı 22 Nisan 1883’te Bahçesaray’da çıkan ve haftada bir gün yayınlanan bu gazetenin adı, Şinasi Efendi’nin Tercüman-ı Ahvâl’inden esinlenilerek konulan Tercümân-ı Ahvâl-i Zaman’dı.

Daha sonra, 1903 yılında haftada iki gün çıkmaya başlayan gazete, 1912’den itibaren günlük olarak yayınlanmaya başlandı.

Gaspıralı, bir yandan gazete çıkarmaya gayret ediyor, bir yandan da “usûl-i cedîd” okulları üzerinde çalışıyordu.

Bu amaçla, yurt içi ve yurt dışı pek çok ziyaretlerde bulundu. 24 Eylül 1914’te Bahçesaray’da öldü.[2]

Görüşleri ve Çalışmaları

 

Türkçü Turancı görüşün ideologlarındandır. Gaspıralı düşüncelerini 1883‘te kurduğu ve 1918‘e kadar varlığını sürdüren “Tercüman” adlı gazetesiyle yaymıştır.

Yayınlarında Türk halklarını birlik ve dayanışmaya çağırdı.

Dilde, fikirde, işte birlik!
 

sözüyle Türk halklarındaki birlikteliğin temel ilkelerini oluşturmuş ve günümüzde de bu söz bu birlik mücadelesinin hedefini göstermektedir.

Gaspıralı, Tercüman gazetesinde, bütün dünya Türklüğünün anlayabileceği ortak bir edebi dil geliştirmeye çalışmış, bu edebi dilin de Osmanlı Türkçesi olmasını istemişti.

Ancak, Osmanlı Türkçesinin Arapça, Farsça terkip ve ibarelerle dolu olması, diğer boyların bu Türkçeyi anlamalarını zorlaştırıyordu. Gaspıralı bu terkip ve ibareleri attı, yerlerine Kırım ve diğer coğrafyalardaki lehçelerden alıntılar yaptı.[2]

Gaspıralı Müslüman Türk kızlarının eğitiminde de öncülük yaptı.

İlk usûl-i cedîd kız mektebini ablası Pembe Hanım Bolatukova’ya 1893’te Bahçesaray’da açtırdı. 1905 yılı sonlarında Bahçesaray’da yayın hayatına giren Âlem-i Nisvân (Kadınların Dünyası), sadece Kırım Tatarları’nın değil bütün Rusya Türkleri’nin tarihlerindeki ilk kadın dergisi oldu ve Gaspıralı’nın sahipliğinde kızı Şefika Gaspıralı’nın idaresinde bir yıl kadar yayımlanabildi.

 Rusya’daki Türkler’in ilk çocuk dergisi olan Âlem-i Sıbyân da ilk defa Mart 1906’da Tercüman’ın ilavesi olarak okuyucuya sunulmaya başlandı.

 Derginin yayımı düzensiz aralıklarla 1915’e kadar sürdü.

Birinci sayısı Nisan 1906’da yayımlanan mizah dergisi Ha Ha Ha ise ilginç içeriğine rağmen uzun ömürlü olamadı ve muhtemelen beş sayı çıkabildi.[3]

Gaspıralı, 1881 tarihli bir yazısında:

Geri kalmışlığımızın tek nedeni cehaletimizdir.

Avrupa’da neyin icat edildiğine veya neler olduğuna dair hiçbir fikrimiz yok.

Bu izolasyondan kurtulmak için bunları okuyabiliyor olmamız gerekirdi; Avrupa fikirlerini yine Avrupalı kaynaklardan öğrenmeliyiz.

İlk ve ortaokullarımızın müfredatlarına bu dersleri koymalıyız ki, göz bebeklerimiz yani öğrencilerimiz bu fikirlere ulaşabilsin. ”

 
   
       

diyerek düşüncelerini ortaya koymuştur.

Gaspıralı, İslam Birliği’nin (İttifaq-i Müslimîn) kurucularından biridir; 1907‘de kurulan birlik Rus İmparatorluğu‘ndaki Müslüman Türk entelektüelleri birleştirmiştir.

Ayrıca ilk Rus Müslüman kongresinin organizatörlerinden biriydi ve Rusya‘daki Müslüman insanlar için sosyal ve dinî reformlar oluşturmayı amaçlıyordu.

 

Eserleri

Gazeteler

Tercüman (Bahçesaray18831918)

  • Alem-i Nisvan (Bahçesaray, 19061910)
  • Alem-i Sıbyan (Bahçesaray, 1906-1912?)
  • Al-Nahdah/The Renaissance (Kahire1908)
  • Kha! Kha! Kha! (Bahçesaray, 1906-?)

 

Kitaplar

  • Russkoye Musulmanstvo (Rus İslam) Simfereopol1881[4]
  • Salname-i Türki (Bahçesaray, 1882)
  • Mirat-ı Cedid (Bahçesaray, 1882)
  • Hace-i Sıbyan (Bahçesaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)
  • Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bahçesaray, 1885)
  • İslamlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bahçesaray, 1885)
  • Rusya Coğrafyası (Bahçesaray, 1885)
  • İki Bahadır (Bahçesaray, 1886)
  • Kıraat-i Türki (Bahçesaray, 1886; 2. bas. 1894)
  • Maişet Muharebesi (Bahçesaray, 1886)
  • Kolera Vebası ve Onun Deva ve Darusu (Bahçesaray, 1887)
  • Bahtiyar Nazım (Bahçesaray, 1889)
  • Atlaslı Cihanname (Bahçesaray, 1889)
  • Medeniyet-i İslamiye (Bahçesaray, 1889)
  • Garaib-i Adat-i Akvam (Bahçesaray, 1890)
  • Arslan Kız (Bahçesaray, 1894)
  • Mektep ve Usul-i Cedid Nedir? (Bahçesaray, 1894)
  • Risale-i Terkib (Bahçesaray, 1894)
  • Russko-vostochnoe Soglashenie (Bahçesaray, 1896)
  • Muhtasar Ilm-i Hesab ve Mesa’il-i Hesabiye (Bahçesaray, 1897)
  • Her Gün Gerek Zakonlar (Bahçesaray, 1897)
  • Rehber-i İslamiye (Bahçesaray, 1898)
  • Şara’it al-Islam (Bahçesaray, 1897)
  • Rehber-i Mu’allimin (Mu’allimlere Yoldaş) (Bahçesaray, 1898)
  • Türkistan Uleması (Bahçesaray, 1901)
  • Mevlud-i Cenâb-ı Hazret-i Ali (Bahçesaray, 1900)
  • Beden-i İnsan (Bahçesaray, 1901)
  • Resimli Mecmua (Bahçesaray, 1901)
  • Mebadi-yi Temeddün-i İslamiyan-i Rus (Bahçesaray, 1901)
  • Meşhur Payitahtlar (Bahçesaray, 1901)
  • Usul-i Edeb (Şark ve Garb Kaideleri) (Bahçesaray, 1901)
  • Zoraki Tabib (Bahçesaray, 1901)
  • Malumat-i Nafia (Bahçesaray, 1901)
  • Tashih-i Akaidden (Bahçesaray, 1901)
  • Temsilat-i Krilof (Bahçesaray, 1901)
  • Asya’da Komşularımız (Bahçesaray, 1903)
  • Dârü-r Rahat Müslümanları (Bahçesaray, 1906)
  • Müslüman Kongresi (Bahçesaray, 1909)

Makaleler

  • “Türk yurducularına” (Türk Yurdu1: 190-95, 1328 1912)
  • “Hind yolundan” (Türk Yurdu 1: 307-10, 1328, 1912)
  • “Hind’den dönerken” (Türk Yurdu 1: 369-71, 1328, 1912)
  • “Muhaceret muntazama” (Türk Yurdu 1: 706-13, 1328, 1913)

Kaynakça

  1. ^http://ismailgaspirali.org/ismailgaspirali
  2. ^a b c İSMAİL GASPIRALI VE “DİLDE BİRLİK” FİKRİ ÜZERİNE, Mustafa Toker
  3. ^İslam Ansiklopedisi, Hakan Kırımlı
  4. ^“Anı Takvimi”. Kırım Kütüphanesi. Erişim tarihi: 08.05.2014.

 

Dış bağlantılar

 

 

 

İsmail Bey Gaspıralı

 

Zuhal YÜKSEL

 

Bütün Türk dünyasındaki millî uyanış hareketlerinin büyük öncülerinden olan İsmail Gaspıralı Bahçesaray yakınlarında Avcıköy’de, Mustafa Ağa’nın oğlu olarak dünyaya geldi. Mustafa Ağa okumuş ve Türksever bir insandı, teğmenlikten emekli olarak Bahçesaray’a yerleşmişti.

İsmail Gaspıralı ilköğrenimini yaptıktan sonra, Akmescit lisesine gitmiş; iki yıl sonra da Moskova Askeri Lisesi’ne geçmiştir.

Gaspıralı orada başka ülkelerden gelen Türk öğrencilerle tanıştı.

Okuldaki panslavist hareketler, onu Türk milleti üzerinde düşünmeye yöneltti.

1867’de altıncı sınıfta iken, Türklerin tek hür ülkesi olan Osmanlı İmparatorluğu’na gitmeyi ve o sıralardaki Girit savaşına katılmayı kafasına koydu.

Bir kayıkta kırk beş gün kürek çektikten sonra Don nehrini geçerek Odesa’ya geldi, ancak pasaportu olmadığı için Ruslar tarafından yakalanarak Bahçesaray’a gönderildi.

Bu olaydan sonra bir daha Moskova’ya dönmedi. Menli Giray’ın kurduğu medresede Rusça dersleri vermeye başladı.

1869’da Yalta Dereköy’e gelerek burada yeni bir usulle Türkçe dersleri vermeye başladı. Onsekiz yaşındaki bu delikanlının ülküsü bütün Türk dünyası için, İstanbul Türkçesini esas alan ortak bir Türkçe kurmak ve Türkler arasındaki birlik şuurunu uyandırmaktı.

1871 yılında Paris’e gitti.

<b>Gaspıralı İsmail Bey</b> 1890 yılına ait bu fotoğrafta, soldan: Zühre Hanım, Gaspıralı İsmail Bey ve Fatma Hanım ile Rıfat ve Şefika Gaspıralı...

Bilgisini artırmak için çalışırken, geçimi için de Rus romancısı Turgenyef’e sekreterlik etti.

Batı medeniyeti içinde yaşayarak, tanıdı ve inceledi. 1874’de İstanbul’a geldi.

Ceride-i Askeriye’de tercüman olarak çalıştı. Sonra Kırım’a döndü.

Burada köylülerin, beylerin, mirzaların ve ulemanın hayatını yakından tanıdı.

 1878’de Bahçesaray belediye reisi seçilerek dört yıl bu görevi yürüttü.

1879’da gazete çıkarmak istedi ise de çar buna izin vermedi.

Genç Molla imzası ile Tavrida gazetesinde Rusça makaleler yazdı.

Bu yazılarını daha sonra “Rusya Müslümanlığı” adıyla yayımladı.

Temel düşüncesi “Türk toplulukları okullar ve medreselerinde çağdaş ilim ve sanatları kendi dilinde okutmalıdır” oldu.

Nihayet 1883 yılının 10 Nisan günü Bahçesaray’da Tercüman gazetesini çıkardı. Gazete bütün Türk dünyasına yayıldı ve büyük heyecan uyandırdı.

Bu gazete Gaspıralı’nın sevgili eşi ve ateşli bir Türkçü olan Zühre Hanım’ın mücevherleri ile çıkmıştır.

Zühre Hanım 1903 yılında ölmüş ve Bahçesaray’da Menli Giray türbesine gömülmüştür.

Gaspıralı Türk lehçelerinin, yabancı diller yerine birbirlerinden kelimeler alarak zenginleşmesini ve İstanbul Türkçesini esas alınarak ortak bir yazı diline kavuşulmasını sürekli savundu.

Onun “Dilde, fikirde, işte birlik” sözü bugün de bütün Türk dünyasının ülkü ve ilkesi olmak değerindedir.

Gaspıralı hem yazdı hem de yılmadan, usanmadan Türk dünyasını gezerek konferanslar verdi.

Onun tesirinde yetişen gençler Türk dünyasının her yanında çeşitli gazeteler ve kitaplar yayımladılar.

İsmail Gaspıralı 11 Eylül 1914* günü vefat etti.

Cenazesi büyük bir cemaatle kaldırıldı ve eşinin yanına defnedildi.

Eserleri:

Rusya Müslümanları (1881),

Mirât-ı Cedid (Bahçesaray, 1882),

Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (İstanbul, 1885),

Hâce-i Sıbyan (Bahçesaray, 1893) ,

Atlaslı Cihannâme (Bahçesaray, 1894),

Mekteb ve Usul-ü Cedid Nedir (Bahçesaray, 1894)

Dârürrahat Müslümanları yaki Acaib-i Diyâr-ı İslâm (Bahçesaray, 1909)

Halebâ Vebası ve onun Daru devası, Bahçesaray.

 

Ayrıntılı bilgi için bakınız : www.ismailgaspirali.org

* Eski Rus takvim düzenine göre 11 Eylül 1914 tarihi güncel takvime göre 24 Eylül 1914‘e isabet etmektedir.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s